Abduxoliq Ğijduvoniy

Abduxoliq Ğijduvoniy — söfiy ustozi (murşid), naqşbandiya tariqati şayxlari vorisligi zanjirining öninçi ma'naviy halqasi. U Markaziy Osiyodagi „Xojagon“ (ustozlar) deb ataluvçi söfiy murşidlar guruhiga mansub bölgan.

Abduxoliq Buxorodan 40 kilometr uzoqlikdagi Ğijduvon şahrida tuğilgan. Özbekça va rusça maqolalarga köra, otasi Imom Abduljamil Malatya şahridan (hozirgi Turkiya) kelgan; inglizça maqolada otasi Anatoliyaning şarqidagi Malatyadan köçib kelgan yetuk faqih bölgani aytiladi. Onasi olijanob oiladan çiqqan. Uning Imom Molik avlodidan bölgani taxmin qilinadi.

Diniy ilmni Buxoroda olgan va öşa davrning maşhur olimi Alloma Sadriddinning şogirdi bölgan. Inglizça maqolaga köra, Buxoroda tafsir örganayotgan paytda unda tariqatga qiziqiş uyğongan. Uning haqiqiy murşidi Yusuf Hamadoniy bölib, u Ahmad Yassaviyning ham şayxi edi. Abduxoliq ustozini taxminan yigirma yoşida topgan va qisqa fursatda bilimini özlaştirgan. U bir neça musulmon mamlakatiga sayohat qilgan, bir muddat Suriyada yaşagan. Rivoyatlarga köra, hayotligidayoq uning şuhrati xalifalikning barça hududlariga yoyilgan, minglab odamlar uni köriş va eşitiş uçun kelgan.

Rivoyatga köra, Abduxoliq ruhiy kamolotda töğri yölni körsata oladigan kişini Alloh yetkazişini kutgan va tez orada Xizr bilan uçraşgan. Xizr uni ruhiy öğil sifatida qabul qilib, „vukuf adedi“ (zikrni sanaş zarurati) va „yaşirin zikr“ni örgatgan, şuningdek tavhid zikri — „nafi va isbat“ni ham ta'lim bergan, deyiladi. Yusuf Hamadoniy bilan tanişuv ham Xizr şarofati bilan yuz bergan deb aytiladi.

Abduxoliqning öziga xos xususiyati yaşirin zikr bölib, u bu yölga kirganlarning ma'naviy özgarişi asosi hisoblangan va tariqatning ön bir tamoyilini ilgari surgan. Ahmad Yassaviy esa baland zikr tarafdori bölgan. Ğijduvoniy öz yölini Xorazm va Xurosonga yoygan. Uning kelişi bilan Muhammad Bahouddin Naqşbandgaça tariqat „Xojagon“ nomi bilan atala boşlagan. Vafotidan keyin yaşirin zikr izdoşlar tomonidan unutilgan, uning uveysiy (ğoyibona) muridi Şoh Naqşband uni qayta tikladi.

Bir darveş undan, agar jannat va dözax örtasida tanlaş erki berilsa, nafsga qarşi kuraşiş uçun dözaxni tanlaşini aytganda, Abduxoliq bu fikr nafsdan çiqqani uçun xato ekanini, bandaning işi Rabbiy olib boradigan joyga ergaşiş ekanini aytgan.

Manbalarda u baland böyli, oq tanli, çiroyli çehrali, qora qoşli, boşi katta, kökrak va yelkalari keng, yirik tanali bölgani yoziladi.

Uning hayoti va vafoti haqida ma'lumot kam. Vafot yili turli manbalarda 1179, 1189 yoki 1220 deb körsatiladi (inglizça maqolada 1179). Şayxi taxminan 80 yil yaşab, 1140-yilda vafot etgan va öşanda Ğijduvoniy 20 yoşda bölgan degan hisobdan çiqib, vafot sanasi 1199-yil bölişi mumkinligi aytiladi. Qabri Buxorodan 40 kilometr uzoqlikda, Samarqandga yöl böyidagi Ğijduvon şahrida joylaşgan.

Abduxoliq naqşbandiya silsilasining keyingi avlodlariga tasavvuf amaliyotini belgilovçi tamoyillarni meros qoldirgan. Ular forsça ixçam şaklda bayon etilib, „Muqaddas sözlar“ (kalimat-i qudsiya) yoki naqşbandiya tariqatining „qoidalari“ va „sirlari“ deb ataladi. Uning ilgari surgan „ön bir asos“i tasavvufning birlamçi manbalariga kiritilgan. Asrlar ötib, uning va Yassaviy tariqatlari Örta Osiyo, Onadöli va Bolqonga tarqalgan.