Ğijduvon tumani

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–29-b. — ziyouz.com

Ğijduvon tumani - Buxoro viloyatidagi tuman. Viloyatning şim.- şarqiy çekkasida joylaşgan. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan.: 1935 — 38 y.larda Akmal Ikromov tumani nomi bilan yuritp.tgan. Şim.. şarq va jan.- şarqdan Navoiy viloyatining Konimex, Karmapa. jan.dan Vobkent, ğarbdan Şofirkon tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 3,94 ming km;. Axrlisi 239 ming kişi (2005). Tumanda 1 şahar (Ğijduvon). 1 şaharça (Zafarobol), 14 qişloq fuqarolari ninşi (Armeçan. Buk-taroy. Ğovşun, Zarangari. Kökça. Poza1ari. Rayonobod, Soktari. Sarvari. Sarmijon, Ulfatbibi. Fayzul.ta Yupusov. Firişkent. qoraxoni) bor. Markazi — Ğijduvon ş.

T a b i a t i . Tuman xuludinnng yer yuzasi ğarbga pasayib boruvçi tekis-lpkdan iborat. Şim. katta qismini Qizilkum çöli egallagan. Şim va şim.-şarqida Qoratoğ tizmasinmng ğarbiy çekkalari joylaşgan. Şör-köl suv ombori atrofi tölqpnsimon plato. qirlardan, Zafarobod şaharçasi çekkalari yemirilgan past toğlardan iborat. Eng balanl joilari 485—505 m (Kökça togi.ta). Ğijduvon ş. atrofida bal. 240—248 m.

Ğ.t. ning şim.-ğarbiy qismida joylaşgan Oyoqoğitma berk botiğining nisbiy çuqurligi 133 m bölib, uning markaziy qismi taşlama suvlardan hosil bölgan Oyoqoğitma kölidan iborat.

Iqlimi subtropik belgilarga ega bölgan keskin kontinental çöl iklimi. Yanv.ning örtaça t-rasi 0°, — G, iyulniki 26—28°. Eng past t-ra —25° (1969, 1984), eng yuqori t-ra 45° (Qumliklardagi oçiq joylarda 60—70°). Yiliga 130—150 mm yoğin tuşadi (asosan, qiş va bahor oyla-rida yoğadi). Yozi quruq va uzoq davom etadi. Vegetatsiya davri 200—210 kun. Tuman Zarafşon daryosidan çiqaril-gan Sultonobod, Jilvon, Qalqon-rud, Pirmast ariqlari, Amu-Buxo-ro maşina kanali sistemasidagi tar-moqlar orqali suv b-n ta'minlanadi. Şörköl kanali ötkazilişi tufayli Qutçi, Jilvon mavzelarida yangi yerlar özlaştirildi.

Tuproği suğoriladigan yerlarda ötloqi-voha va taqirli voha tuproqlar. Çöl zonasida esa sur-qönğir, çölqumli, taqirsimon şörxok tup-roqlar tarqalgan. Orasida taqir tup-roqlar va taqirlar ham uçraydi. Ösim-lik va hayvonot dunyosi voha va çöl zonasiga xos. Çölda iloq, arpagon, yaltirboş, çerkez, karrak, oqpeçak, şuvoq, selin, sassikkovrak, aççiq-miya, şöra, partak, singren, qön-ğirboş, donaşör, oq jangal, yulğun, qandim, qora saksovul; suvga yaqin yerlarda qamiş, qöğa, böyra qamiş (eriantus), yulğun köp. Yovvoyi hayvonlardan jayran, qarsoq tulki, çiyaböri, tolay quyoni; yumronqoziq va b.; sudralib yuruvçilardan böğma ilon, kölbor ilon (gyurza), eçke-mar, kaltakesak, agama, toşbaqa, daşt tipratikani; quşlardan qora kaptar, tuvaloq, kaklik, zarafşon qirğovuli, burgut, qora bovur, oq bovur, bizğaldoq uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, qozoq, ukra-in, tatar, boşqird, turkman, ar-man, ozarbayjon, belorus va b. mil-lat vakillari ham yaşaydi. Ahrlining örtaça ziçligi 1 km2 ga 60,8 kişi. Şahar aholisi 43,6 ming kişi, qişloq aholisi 195,4 ming kişi (2005).

Xöjaligi. Tumanda paxta tozalaş, pivo va yaxna içimliklar, meva-sabzavot konserva z-dlari, «Buxoroteks» töqimaçilik korxonasi, avtokorxonalar, quriliş taşkilotla-ri, MTP, gilam töqiş, poyabzal f-kalari, milliy kulolçilik, qan-dolatpazlik, non sexlari, dehqon bozori, madaniy, savdo va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari mavjud. Tumanda hunarmandçilik (beşiksoz-lik, kulolçilik, temirçilik, kaş-taçilik, zargarlik, kulçapazlik, holvapazlik va b.) qadimdan rivoj-langan.

Q.x.da paxtaçilik va ğallaçilik asosiy urin tutadi, çorvaçilik, sabzavotçilik tarmoqdari ham mu-himdir. Suğoriladigan 22,1 ming ga yerning 10,8 ming gektariga paxta, 7,2 ming gektariga don, 3,1 ming gektariga yem-xaşak ekinlari, şuning-dek, kartoşka, sabzavot ham ekila-di. Ğijduvon örmon xöjaligi (mayd.28,5 ming ga) taşkil qilingan (1980 y.dan). U Ğijduvon, Mingçinor, Şörköl, Örtaçöl bölimlaridan iborat: 2,2 ming gektari örmonzor, 27 gektari mevali boğ, bodomzor, 12 gek-tari tokzor, 41 gektari plantatsiya. Qolgan yerlari — yaylov. Şirkat, de-hqon, fermer xöjaliklari bor. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklari-da 2,2 ming qoramol (şu jumladan, 741 sigir), 3,5 mingdan ziyod qöy va eçki, 13,6 ming parranda boqiladi (2004).

Ğ.t.da 66 umumiy ta'lim maktabi, litsey, 5 kasb-hunar kolleji va ökuv muassasalari faoliyat kursatadi. Tuman markaziy kutubxonasi va uning 55 ta tarmoği (345,4 ming nusxa asar), 21 klub muassasasi, madaniyat uyla-ri, madaniyat va istirohat boği, mu-zeylar bor. 35 sport inşooti (şu jumladan, 5 stadion, 2 sport sa-'royi, tennis korti, sport zallari sport maydonçalari va b.) mavjud. 3 kasalxona, 2 poliklinika, stomato-logiya poliklinikasi, 4 hududiy po-liklinika, qişloq vraçlik ambula-toriyasi, 50 qişloq vraçlik punkta, 15 feldşer-akuşerlik punkti, 2 dispanser, ayollar konsultatsiyasi, dorixonalar, 2 soğlomlaştiriş mas-kani aholiga xizmat kursatadi.

Toşkent—Buxoro—Turkmanobod xalqaro avtomobil yöli, Buxoro— Toşkent t.y. tuman hududidan ötgan. Tuman markazidan Buxoro va viloyat-ning boşqa şaharlariga avtobuslar qatnaydi.

Ğ.t.da Abduxoliq Ğijduvoniy masjidi va maqbarasi (12-a.), Uluğbek madrasasi (1432—33), Toşmasjid va Dehqonobod xonaqosi (15—16-a.lar), Xoja Soktari masjidi (17-a.), Çor-su masjidi va b. qadimiy me'moriy yodgorliklar saqlanib qolgan. 1931 y.dan «Ğijduvon hayoti» gaz. çop eti-ladi.

Isroil Nazarov, Xudoynazar Toşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒИЖДУВОН ТУМАНИ - Бухоро вилоятидаги туман. Вилоятнинг шим.- шарқий чеккасида жойлашган. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган.: 1935 — 38 й.ларда Акмал Икромов тумани номи билан юритп.тган. Шим.. шарқ ва жан.- шарқдан Навоий вилоятининг Конимех, Кармапа. жан.дан Вобкент, ғарбдан Шофиркон туманлари билан чегарадош. Майд. 3,94 минг км;. Ахрлиси 239 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳар (Ғиждувон). 1 шаҳарча (Зафаробол), 14 қишлоқ фуқаролари нинши (Армечан. Бук-тарой. Ғовшун, Зарангари. Кўкча. Поза1ари. Районобод, Соктари. Сарвари. Сармижон, Улфатбиби. Файзул.та Юпусов. Фиришкент. қорахони) бор. Маркази — Ғиждувон ш.

Т а б и а т и . Туман хулудинннг ер юзаси ғарбга пасайиб борувчи текис-лпкдан иборат. Шим. катта қисмини Қизилкум чўли эгаллаган. Шим ва шим.-шарқида Қоратоғ тизмасинмнг ғарбий чеккалари жойлашган. Шўр-кўл сув омбори атрофи тўлқпнсимон плато. қирлардан, Зафаробод шаҳарчаси чеккалари емирилган паст тоғлардан иборат. Энг баланл жоилари 485—505 м (Кўкча тоги.та). Ғиждувон ш. атрофида бал. 240—248 м.

Ғ.т. нинг шим.-ғарбий қисмида жойлашган Оёқоғитма берк ботиғининг нисбий чуқурлиги 133 м бўлиб, унинг марказий қисми ташлама сувлардан ҳосил бўлган Оёқоғитма кўлидан иборат.

Иқлими субтропик белгиларга эга бўлган кескин континентал чўл иклими. Янв.нинг ўртача т-раси 0°, — Г, июлники 26—28°. Энг паст т-ра —25° (1969, 1984), энг юқори т-ра 45° (Қумликлардаги очиқ жойларда 60—70°). Йилига 130—150 мм ёғин тушади (асосан, қиш ва баҳор ойла-рида ёғади). Ёзи қуруқ ва узоқ давом этади. Вегетация даври 200—210 кун. Туман Зарафшон дарёсидан чиқарил-ган Султонобод, Жилвон, Қалқон-руд, Пирмаст ариқлари, Аму-Бухо-ро машина канали системасидаги тар-моқлар орқали сув б-н таъминланади. Шўркўл канали ўтказилиши туфайли Қутчи, Жилвон мавзеларида янги ерлар ўзлаштирилди.

Тупроғи суғориладиган ерларда ўтлоқи-воҳа ва тақирли воҳа тупроқлар. Чўл зонасида эса сур-қўнғир, чўлқумли, тақирсимон шўрхок туп-роқлар тарқалган. Орасида тақир туп-роқлар ва тақирлар ҳам учрайди. Ўсим-лик ва ҳайвонот дунёси воҳа ва чўл зонасига хос. Чўлда илоқ, арпагон, ялтирбош, черкез, каррак, оқпечак, шувоқ, селин, сассикковрак, аччиқ-мия, шўра, партак, сингрен, қўн-ғирбош, донашўр, оқ жангал, юлғун, қандим, қора саксовул; сувга яқин ерларда қамиш, қўға, бўйра қамиш (эриантус), юлғун кўп. Ёввойи ҳайвонлардан жайран, қарсоқ тулки, чиябўри, толай қуёни; юмронқозиқ ва б.; судралиб юрувчилардан бўғма илон, кўлбор илон (гюрза), эчке-мар, калтакесак, агама, тошбақа, дашт типратикани; қушлардан қора каптар, тувалоқ, каклик, зарафшон қирғовули, бургут, қора бовур, оқ бовур, бизғалдоқ учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, қозоқ, укра-ин, татар, бошқирд, туркман, ар-ман, озарбайжон, белорус ва б. мил-лат вакиллари ҳам яшайди. Аҳрлининг ўртача зичлиги 1 км2 га 60,8 киши. Шаҳар аҳолиси 43,6 минг киши, қишлоқ аҳолиси 195,4 минг киши (2005).

Хўжалиги. Туманда пахта тозалаш, пиво ва яхна ичимликлар, мева-сабзавот консерва з-длари, «Бухоротекс» тўқимачилик корхонаси, автокорхоналар, қурилиш ташкилотла-ри, МТП, гилам тўқиш, пойабзал ф-калари, миллий кулолчилик, қан-долатпазлик, нон цехлари, деҳқон бозори, маданий, савдо ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари мавжуд. Туманда ҳунармандчилик (бешиксоз-лик, кулолчилик, темирчилик, каш-тачилик, заргарлик, кулчапазлик, ҳолвапазлик ва б.) қадимдан ривож-ланган.

Қ.х.да пахтачилик ва ғаллачилик асосий урин тутади, чорвачилик, сабзавотчилик тармоқдари ҳам му-ҳимдир. Суғориладиган 22,1 минг га ернинг 10,8 минг гектарига пахта, 7,2 минг гектарига дон, 3,1 минг гектарига ем-хашак экинлари, шунинг-дек, картошка, сабзавот ҳам экила-ди. Ғиждувон ўрмон хўжалиги (майд.28,5 минг га) ташкил қилинган (1980 й.дан). У Ғиждувон, Мингчинор, Шўркўл, Ўртачўл бўлимларидан иборат: 2,2 минг гектари ўрмонзор, 27 гектари мевали боғ, бодомзор, 12 гек-тари токзор, 41 гектари плантация. Қолган ерлари — яйлов. Ширкат, де-ҳқон, фермер хўжаликлари бор. Туман жамоа ва шахсий хўжаликлари-да 2,2 минг қорамол (шу жумладан, 741 сигир), 3,5 мингдан зиёд қўй ва эчки, 13,6 минг парранда боқилади (2004).

Ғ.т.да 66 умумий таълим мактаби, лицей, 5 касб-ҳунар коллежи ва ўкув муассасалари фаолият курсатади. Туман марказий кутубхонаси ва унинг 55 та тармоғи (345,4 минг нусха асар), 21 клуб муассасаси, маданият уйла-ри, маданият ва истироҳат боғи, му-зейлар бор. 35 спорт иншооти (шу жумладан, 5 стадион, 2 спорт са-’ройи, теннис корти, спорт заллари спорт майдончалари ва б.) мавжуд. 3 касалхона, 2 поликлиника, стомато-логия поликлиникаси, 4 ҳудудий по-ликлиника, қишлоқ врачлик амбула-торияси, 50 қишлоқ врачлик пункта, 15 фельдшер-акушерлик пункти, 2 диспансер, аёллар консультацияси, дорихоналар, 2 соғломлаштириш мас-кани аҳолига хизмат курсатади.

Тошкент—Бухоро—Туркманобод халқаро автомобиль йўли, Бухоро— Тошкент т.й. туман ҳудудидан ўтган. Туман марказидан Бухоро ва вилоят-нинг бошқа шаҳарларига автобуслар қатнайди.

Ғ.т.да Абдухолиқ Ғиждувоний масжиди ва мақбараси (12-а.), Улуғбек мадрасаси (1432—33), Тошмасжид ва Деҳқонобод хонақоси (15—16-а.лар), Хожа Соктари масжиди (17-а.), Чор-су масжиди ва б. қадимий меъморий ёдгорликлар сақланиб қолган. 1931 й.дан «Ғиждувон ҳаёти» газ. чоп эти-лади.

Исроил Назаров, Худойназар Тошев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.