Ayniy surilmasi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 242–243-b. — ziyouz.com
Ayniy surilmasi - 1964 y. 24 apr. Toşkent vaqti b-n soat 13 dan 30 min. ötganda Zarafşon daryosining yuqori oqimida, Tojikistondagi Ayniy (sobiq Zahmatobod) qişloğidan 1 km yuqorida (Samarqand ş.dan 140 km şarqda) toğ jinslarining surilişi natijasida vujudga kelgan tabiiy töğon. Töğonning bal. 130—150 m, uz. 750 m, eni 1000 m. Töğon maydalangan slanets, qumtoş, ohaktoşlar, xarsang toşlar, qumoq va loy aralaşmasidan iborat bölgan. Zarafşon daryosida bunday katta tabiiy töğonlar avvallari ham bölib turgan. Çunonçi, 1888 y. yanv. oyi örtalarida hoz. Ayniydan 8 km yuqoridagi Sangiston qişloği röparasida Zarafşon daryosi töğon b-n tösilgan. Töğonni oçiş uçun qariyb 1000 kişi 2 oydan köp urinib suvga kiçkina yöl oçişgan. Birok uz. 15—20 km keladigan köl suvi töğonni urib, daryo böyidagi köp qişloqlarni yuvib ketgan. Bundan taşqari, Ayniy tabiiy töğoni bölgan joyda va undan 20—25 km yuqorida (Zarafşon daryosi böyida) suriliş izlari saqlanib qolgan. Ayniy töğonining paydo bölişiga quyidagilar sabab bölgan: yomğir va qor suvlari bir neça yillar toğ jinslari orasiga singib kelgan, natijada böş jinslar öz tagidagi qattiq jinslardan ajrala boşlagan. 1964 y. apr.da boşqa yillardagi örtaça 50 mm örniga uç martadan ham ortiqroq yoğin tuşdi. Bu ham surilma qodisasini tezlaştirdi. Qulagan yon bağirning yuqori qismidagi buloq suvlari ham surilma sodir bölişiga sabab bölgan. Ayniy qişloğidagi surilma nişonlari 1961 y.dayoq sezilaboşlagan edi. 1961 y. bahorida Zarafşon özanidan 700— 750 m bal.da yoriq paydo bölib, asta-sekin kengaya borgan. 1964 y. 24 apr. kuni Samarqand seysmik st-yasi Toşkent vaqti b-n soat 13 dan 15 min. ötganda 4 balli zilzila bölganligini qayd qilgan. Töğon hosil bölgandan söng Zarafşon irmoqlari — Fondaryo b-n Mastçoxdaryo suvi butunlay tösilib, hosil bölgan köl suvi sathi kuniga 3—5 m dan kötarila borgan. Zudlik b-n töğon oçib yuborilmasa, töğonni suv urib köp yerlarni suv bosib ketiş xavfi tuğildi. Xavfni bartaraf etiş maqsadida töğonning şim. qismida daryoning qad. terrasasi böylab töğonni qirqib kanal oçişga kirişildi. Kanal Zarafşon daryosining öng qirğoğidan boşlandi. Ayniy köli suvini asta-sekinlik b-n oqizib yuboriş eng zarur şartlardan biri edi. 6 may kuni tayyor bölgan kanaldan dastlab 2 m3/sek., 9 mayga borib 800 m3 sek. suv tuşa boşladi. 8 mayda köl sathi eng yuqori darajaga kötarildi (çuq. 72 m, suv hajmi 90 mln. m3). Kanal yuviliş natijasida eni 100—160 m ga yetdi. Köldagi suv hajmi qariyb 4 marta kamaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЙНИЙ СУРИЛМАСИ - 1964 й. 24 апр. Тошкент вақти б-н соат 13 дан 30 мин. ўтганда Зарафшон дарёсининг юқори оқимида, Тожикистондаги Айний (собиқ Заҳматобод) қишлоғидан 1 км юқорида (Самарқанд ш.дан 140 км шарқда) тоғ жинсларининг сурилиши натижасида вужудга келган табиий тўғон. Тўғоннинг бал. 130—150 м, уз. 750 м, эни 1000 м. Тўғон майдаланган сланец, қумтош, оҳактошлар, харсанг тошлар, қумоқ ва лой аралашмасидан иборат бўлган. Зарафшон дарёсида бундай катта табиий тўғонлар авваллари ҳам бўлиб турган. Чунончи, 1888 й. янв. ойи ўрталарида ҳоз. Айнийдан 8 км юқоридаги Сангистон қишлоғи рўпарасида Зарафшон дарёси тўғон б-н тўсилган. Тўғонни очиш учун қарийб 1000 киши 2 ойдан кўп уриниб сувга кичкина йўл очишган. Бирок уз. 15—20 км келадиган кўл суви тўғонни уриб, дарё бўйидаги кўп қишлоқларни ювиб кетган. Бундан ташқари, Айний табиий тўғони бўлган жойда ва ундан 20—25 км юқорида (Зарафшон дарёси бўйида) сурилиш излари сақланиб қолган. Айний тўғонининг пайдо бўлишига қуйидагилар сабаб бўлган: ёмғир ва қор сувлари бир неча йиллар тоғ жинслари орасига сингиб келган, натижада бўш жинслар ўз тагидаги қаттиқ жинслардан ажрала бошлаган. 1964 й. апр.да бошқа йиллардаги ўртача 50 мм ўрнига уч мартадан ҳам ортиқроқ ёғин тушди. Бу ҳам сурилма қодисасини тезлаштирди. Қулаган ён бағирнинг юқори қисмидаги булоқ сувлари ҳам сурилма содир бўлишига сабаб бўлган. Айний қишлоғидаги сурилма нишонлари 1961 й.даёқ сезилабошлаган эди. 1961 й. баҳорида Зарафшон ўзанидан 700— 750 м бал.да ёриқ пайдо бўлиб, аста-секин кенгая борган. 1964 й. 24 апр. куни Самарқанд сейсмик ст-яси Тошкент вақти б-н соат 13 дан 15 мин. ўтганда 4 балли зилзила бўлганлигини қайд қилган. Тўғон ҳосил бўлгандан сўнг Зарафшон ирмоқлари — Фондарё б-н Мастчохдарё суви бутунлай тўсилиб, ҳосил бўлган кўл суви сатҳи кунига 3—5 м дан кўтарила борган. Зудлик б-н тўғон очиб юборилмаса, тўғонни сув уриб кўп ерларни сув босиб кетиш хавфи туғилди. Хавфни бартараф этиш мақсадида тўғоннинг шим. қисмида дарёнинг қад. террасаси бўйлаб тўғонни қирқиб канал очишга киришилди. Канал Зарафшон дарёсининг ўнг қирғоғидан бошланди. Айний кўли сувини аста-секинлик б-н оқизиб юбориш энг зарур шартлардан бири эди. 6 май куни тайёр бўлган каналдан дастлаб 2 м3/сек., 9 майга бориб 800 м3 сек. сув туша бошлади. 8 майда кўл сатҳи энг юқори даражага кўтарилди (чуқ. 72 м, сув ҳажми 90 млн. м3). Канал ювилиш натижасида эни 100—160 м га етди. Кўлдаги сув ҳажми қарийб 4 марта камайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.