Ayniy surilmasi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ayniy surilmasi — 1964-yil 24-aprelda Zarafşon daryosining yuqori oqimida, Tojikistondagi Ayniy (ilgarigi nomi Zahmatobod) qişloğidan taxminan bir kilometr yuqorida yuz bergan yirik toğ surilmasi va uning natijasida vujudga kelgan tabiiy töğon. ÖzME'ga köra, voqea joyi Samarqand şahridan 140 km şarqda joylaşgan bölib, suriliş Toşkent vaqti bilan soat 13:30 da sodir bölgan.
Töğonning tavsifi
13ÖzME ma'lumotiga köra, surilib tuşgan jinslar daryo vodiysini butunlay tösib qöygan. Hosil bölgan töğonning balandligi 130—150 m, uzunligi 750 m, kengligi esa 1000 m atrofida bölgan. U maydalangan slanets, qumtoş va ohaktoş, yirik xarsanglar hamda qumoq va loy aralaşmasidan taşkil topgan.
Sabablari
13ÖzME surilmaning bir neça sababini körsatadi. Köp yillar davomida yomğir va qor suvlari toğ jinslari orasiga singib borgan, buning natijasida yuzadagi böş qatlamlar ostidagi qattiq jinslardan ajrala boşlagan. 1964-yil aprelida yoğin miqdori odatdagi örtaça 50 mm dan uç baravardan ham köproq bölgan, bu esa jarayonni tezlaştirgan. Qulagan yon bağirning yuqorisidagi buloq suvlari ham surilişga hissa qöşgan.
Xavf alomatlari ança oldin sezilgan edi: 1961-yil bahorida daryo özanidan 700—750 metr balandlikda yoriq paydo bölib, sekin-asta kengayib borgan. ÖzME'ga köra, 24-aprel kuni Samarqand seysmik stansiyasi suriliş röy berişidan biroz oldin — soat 13:15 da — 4 balli zilzilani qayd etgan.
Oqibatlari va bartaraf etiliş
13Töğon paydo bölgaç, Zarafşonning Fondaryo va Mastçohdaryo irmoqlari suvi tösilib qolgan va hosil bölgan köl sathi har kuni 3—5 metrga kötarila boşlagan. Suv töğonni yorib ötsa, quyi oqimdagi köplab hududlarni suv bosiş xavfi tuğilgan. Şu bois töğonning şimoliy qismida, daryoning qadimiy terrasasi böylab kanal qazişga kirişilgan; kanal Zarafşonning öng qirğoğidan boşlangan. Asosiy vazifa köl suvini birdaniga emas, asta-sekin çiqarib yuboriş edi.
ÖzME'ga köra, 6-may kuni tayyor bölgan kanaldan dastlab soniyasiga 2 m³ suv oqa boşlagan, 9-mayga kelib esa oqim soniyasiga 800 m³ gaça yetgan. Köl sathi 8-mayda eng yuqori darajaga — 72 metr çuqurlikka yetgan, undagi suv hajmi 90 million m³ ni taşkil etgan. Suv kanal tubi va devorlarini yuvib, uning kengligini 100—160 metrgaça oşirgan, köldagi suv hajmi esa qariyb tört baravar kamaygan.
Avvalgi surilmalar
13ÖzME'ga köra, Zarafşon vodiysida bunday yirik tabiiy töğonlar ilgari ham paydo bölgan. 1888-yil yanvar oyining örtalarida hozirgi Ayniydan 8 km yuqoridagi Sangiston qişloği qarşisida daryo töğon bilan tösilgan. Uni oçiş uçun mingga yaqin kişi ikki oydan ortiq mehnat qilib, suvga kiçik yöl oçgan, biroq uzunligi 15—20 km ga yetgan köl suvi töğonni yorib, daryo böyidagi köplab qişloqlarni yuvib ketgan. Ayniy töğoni joyida va undan 20—25 km yuqorida ham qadimgi surilmalarning izlari saqlanib qolgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ayniy surilmasi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4177 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAyniy surilmasi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4177
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4177
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.