Azotli öğitlar

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225–226-b. — ziyouz.com

Azotli öğitlar — tarkibida azot bölgan va ösimliklarning azot b-n oziqlaniş manbai sifatida qöllaniladigan organik hamda anorganik moddalar, ösimliklarni azot b-n oziqlantiriş manbai. A.ö. 1914—18 y.larda ammiakni havodagi azot va vodoroddan sintezlaş sanoat miqyosida özlaştirilganidan keyin kimyo sanoatida işlab çiqarildi. Özbekistonda birinçi marta Çirçiq elektr kimyo ktida 1940 y.da işlab çiqarilgan. Farğona azotli öğitlar z-di, Navoiy kimyo k-tida asosiy turdagi A.ö. işlab çiqariladi. ÖzR kimyo sanoatining A.ö. işlab çiqariş böyiça yillik quvvati 2,8 mln. t (1995 y.da 1012,1 ming t A.u. işlab çikarildi; 100% oziq-modda hisobida). A.ö. organik (göng, torf, kompost), mineral (ammiakli selitra, ammoniy sulfat, moçevina va suvli ammiak) hamda kökat öğitlar (lyupinning kök massasi, seradella va b.)ga bölinadi. A.ö.ni i.ç.da ammiak va nitrat kislota asosiy xom aşyo bölib xizmat qiladi. A.ö. noqoratuproq zonada, örmonli daşt zonaning nam joylari va suğoriladigan dehqonçilik zonasida q.x. ösimliklari hosildorligini oşirişda eng yaxşi vosita hisoblanadi. Ösimliklar köpinça azotning mineral birikmalaridan, asosan, nitrat va ammoniy tuzlarini uzlaştiradi. Mineral A.ö.da azot ammiakli, ammiakli-nitratli, nitratli va amidli körinişlarda bölişi mumkin. Bu öğitlar tarkibidagi azotni ösimliklar oson uzlaştiradi va uning ta'siri tez bilinadi. Suğorma dehqonçilik mintaqasida qöllaniladigan A.ö.ning asosiy miqdorini ammiakli selitra va moçevina taşkil etadi.

Ammiakli öğitlarga (azot NH3 şaklida) ammoniy sulfat, ammoniy xlorid, ammoniy bikarbonat, suvsiz ammiak, suvli ammiak, ammiakatlar kiradi. Ammoniy sulfat tarkibidagi ammiakli azot tuproqqa yutilmaydigan nitrat holidagi azotga nisbatan tuproqda yaxşi uşlanib, kamroq yuvilib ketadi.

Ammiakli - nitratli öğitlar (azot NH3 va NO3 şaklida) — bularga ammiakli selitra (ammoniy nitrat, nitrat kislotaning ammoniy tuzi) va ammoniy sulfonitrat kiradi. Ammiakli selitra asosan donador holda işlab çiqariladi; bu öğit ta'sirida tuproqning muxiti kuçsiz kislotali böladi.

Nitratli öğitlarga (azot NO3 şaklida) natriyli, kalsiyli, kaliyli selitralar kiradi. Nitratli öğitlar fiziologik işqoriydir, ularni kislotali muxitga ega bölgan tuproqlarda işlatsa yaxşi natija beradi.

Amidli öğitlarga (azot NH2 şaklida) moçevina (karbamid), moçevina-formaldegidli öğitlar kiradi. Suğoriladigan dehqonçilikda moçevina A.ö. içida eng samarali hisoblanadi. Moçevina-formaldegidli öğitlar tuproq qatlamidan yuvilib ketmaydi, ular tuproqda sekin eriydi. A.ö. meyori tuproq-iqlim şaroiti, ösimliklarning biol. xususiyatlari, tuproqqa solinadigan organik öğitlar miqdori va b.ga boğliq. A.ö. qöllaganda ösimliklar hosildorligini oşişi turliça bölib, bu körsatkiç tuproqqa qanday işlov berilişiga, östirilayotgan ekin turi va b. omillarga boğliq. Dala şaroitida ötkazilgan tajribalar şuni körsatadiki, A.ö.ni qöllanganda paxta hosili gektariga 13,5—15,7 s va undan ham ortişi mumkin. Hosildorlik gektariga 37,4—39,8 s bölişi uçun paxta dalasiga gektariga 250—300 kg sof azot miqdorida öğit soliş zarur (yana q. Mineral öğitlar).

Risqivoy Yoqubov.

Q.: Mineral öğitlar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЗОТЛИ ЎҒИТЛАР — таркибида азот бўлган ва ўсимликларнинг азот б-н озиқланиш манбаи сифатида қўлланиладиган органик ҳамда анорганик моддалар, ўсимликларни азот б-н озиқлантириш манбаи. А.ў. 1914—18 й.ларда аммиакни ҳаводаги азот ва водороддан синтезлаш саноат миқёсида ўзлаштирилганидан кейин кимё саноатида ишлаб чиқарилди. Ўзбекистонда биринчи марта Чирчиқ электр кимё ктида 1940 й.да ишлаб чиқарилган. Фарғона азотли ўғитлар з-ди, Навоий кимё к-тида асосий турдаги А.ў. ишлаб чиқарилади. ЎзР кимё саноатининг А.ў. ишлаб чиқариш бўйича йиллик қуввати 2,8 млн. т (1995 й.да 1012,1 минг т А.у. ишлаб чикарилди; 100% озиқ-модда ҳисобида). А.ў. органик (гўнг, торф, компост), минерал (аммиакли селитра, аммоний сульфат, мочевина ва сувли аммиак) ҳамда кўкат ўғитлар (люпиннинг кўк массаси, сераделла ва б.)га бўлинади. А.ў.ни и.ч.да аммиак ва нитрат кислота асосий хом ашё бўлиб хизмат қилади. А.ў. ноқоратупроқ зонада, ўрмонли дашт зонанинг нам жойлари ва суғориладиган деҳқончилик зонасида қ.х. ўсимликлари ҳосилдорлигини оширишда энг яхши восита ҳисобланади. Ўсимликлар кўпинча азотнинг минерал бирикмаларидан, асосан, нитрат ва аммоний тузларини узлаштиради. Минерал А.ў.да азот аммиакли, аммиакли-нитратли, нитратли ва амидли кўринишларда бўлиши мумкин. Бу ўғитлар таркибидаги азотни ўсимликлар осон узлаштиради ва унинг таъсири тез билинади. Суғорма деҳқончилик минтақасида қўлланиладиган А.ў.нинг асосий миқдорини аммиакли селитра ва мочевина ташкил этади.

Аммиакли ўғитларга (азот NH3 шаклида) аммоний сульфат, аммоний хлорид, аммоний бикарбонат, сувсиз аммиак, сувли аммиак, аммиакатлар киради. Аммоний сульфат таркибидаги аммиакли азот тупроққа ютилмайдиган нитрат ҳолидаги азотга нисбатан тупроқда яхши ушланиб, камроқ ювилиб кетади.

Аммиакли - нитратли ўғитлар (азот NH3 ва NO3 шаклида) — буларга аммиакли селитра (аммоний нитрат, нитрат кислотанинг аммоний тузи) ва аммоний сульфонитрат киради. Аммиакли селитра асосан донадор ҳолда ишлаб чиқарилади; бу ўғит таъсирида тупроқнинг мухити кучсиз кислотали бўлади.

Нитратли ўғитларга (азот NO3 шаклида) натрийли, кальцийли, калийли селитралар киради. Нитратли ўғитлар физиологик ишқорийдир, уларни кислотали мухитга эга бўлган тупроқларда ишлатса яхши натижа беради.

Амидли ўғитларга (азот NH2 шаклида) мочевина (карбамид), мочевина-формальдегидли ўғитлар киради. Суғориладиган деҳқончиликда мочевина А.ў. ичида энг самарали ҳисобланади. Мочевина-формальдегидли ўғитлар тупроқ қатламидан ювилиб кетмайди, улар тупроқда секин эрийди. А.ў. меъёри тупроқ-иқлим шароити, ўсимликларнинг биол. хусусиятлари, тупроққа солинадиган органик ўғитлар миқдори ва б.га боғлиқ. А.ў. қўллаганда ўсимликлар ҳосилдорлигини ошиши турлича бўлиб, бу кўрсаткич тупроққа қандай ишлов берилишига, ўстирилаётган экин тури ва б. омилларга боғлиқ. Дала шароитида ўтказилган тажрибалар шуни кўрсатадики, А.ў.ни қўлланганда пахта ҳосили гектарига 13,5—15,7 ц ва ундан ҳам ортиши мумкин. Ҳосилдорлик гектарига 37,4—39,8 ц бўлиши учун пахта даласига гектарига 250—300 кг соф азот миқдорида ўғит солиш зарур (яна қ. Минерал ўғитлар).

Рисқивой Ёқубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.