Mineral öğitlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 573–574-b. — ziyouz.com
Mineral öğitlar - tarkibida ösimliklar uçun zarur oziq elementlari bölgan anorganik moddalar, asosan, tuzlar. Deyarli barça M. ö. agronomik rudalarlgm kimyo sanoatida işlab çiqariladi. Şuningdek, tabiiy tuzlar, mas, natriyli selitra (çili selitrasi), sanoat çiqindilari ham işlatiladi. M.ö. 19-a.dan tarqalaboşlagan. 20-a. örtalaridan M.ö.ni işlab çiqariş va qöllaş tez ösdi. Şungaça öğit sifatida, asosan, göng, kul va b. çiqindilar işlatilgan. M.ö. tuproqqa (uning fizik, kimyoviy va biol. xususiyatlariga) kuçli ta'sir qiluvçi vositadir; ular tuproqni oziq elementlari b-n boyitadi, tuproq eritmasi reaksiyasini özgartiradi, mikrobiologik jarayonlarga ta'sir etadi va h.k. Ösimliklar, asosan, ildizi orqali oziqlanişi tufayli M. ö. tuproqqa solinganda ösimliklarning ösişi va rivojlanişiga, binobarin, dalalar, utlokdarning umumiy biol. mahsuldorligiga faol ta'sir qiladi. M.ö. ekin hosilini oşiradi, sifatini yaxşilaydi: paxta, kanop, zigir va lub ekinlari tolasining texnologik xususiyatlarini, qand lavlagi, uzum tarkibidagi qand, kartoşkadagi kraxmal, dondagi oqsil mikdorini köpaytiradi. M.ö. organik öğitlar b-n qöşib işlatilsa, yanada yaxşi natija beradi. Agronomik maqsadlarga köra, M.ö. bevosita va bilvosita işlatiladigan öğitlarga bölinadi. Bevosita işlatiladigan öğitlar tarkibida ösimliklar oziqlanişi uçun zarur azot, fosfor, kaliy, şuningdek, magniy, bor, rux, mis, molibden, marganets, oltingugurt kabi elementlar böladi. Bu guruhga kiradigan öğitlar, asosan, bir oziq elementli, mas, azotli, fosforli yoki kaliyli va kompleks, ya'ni aralaş va murakkab öğitlardan iborat. Aralaş M.ö. z-dda yoki xöjalikning özida bir neça xil öğitni aralaştirib, murakkab öğitlar esa z-dda tayyorlanadi. Bilvosita işlatiladigan M.ö. (mas, ohakli öğitlar, gips va b.) asosan, tuproqning agrokimyoviy va fizikkimyoviy xususiyatlarini yaxşilaşda qöllaniladi. M.ö. qattiq, ya'ni kukunsimon, donador hamda suyuq — ammiakli suv, suyuq ammiak, ammiakatlar holida işlab çiqariladi.
M.ö.ning samaradorligi ösimlikning biologik xususiyatiga, har ga yerga solinadigan öğit normasiga, organik öğitlar b-n qöşib işlatilişiga, qöllaniladigan agrotexnika tadbirlari sifatiga va b.ga boğliq. Q.x. ekinlaridan eng yuqori hosil oliş uçun tuproqqa solinadigan M.ö. meyorini töğri belgilaş M.ö.dan foydalanişda muhim örinda turadi va bu meyor öğit tarkibidagi sof ta'sir etuvçi oziq moddalarning kg/ga mikdori b-n belgilanadi. M.ö. usimlikning biologik xususiyatlari, ularning oziq moddalarga talabi, tuprokda usimlik özlaştiradigan elementlar mikdori, işlatiladigan öğitlarning xususiyati, ösimlikning normal ösişi va rivojlanişi uçun zarur şaroitlarni xisobga olgan holda qöllanilişi kerak. M.ö. yerga kuzda yoki erta baxrrda (asosiy öğitlaş), ekiş vaktida va ösuv davrida (ösimliklarni oziqlantiriş) solinadi. M.ö. ni notöğri qöllaş biotsenozga katta zarar keltirişi, atrof muhitning ifloslanişiga sabab bölişi mumkin. M.u. tuprokda har xil özgarişlarga uçraydi, bu özgarişlar oziq moddalarning eruvçanligiga, tuprokda harakatlanişi va usimliklarga singişiga ta'sir kursatadi.
M.u.ning samaradorligi juda yuqori. Hisobkitoblarga Karaganda, ğuza 1 t paxta hosili töplaş uçun sof 30—70 kg azot, 10—20 kg fosfor, 30—60 kg kaliyni özlaştiradi. Ekinlar umumiy hosildorligining taxm. 50% uğitlarni qöllaş, 25% nav afzalliklari va 25% yetiştiriş texnologiyasi orkali ta'minlanadi. Töğri nisbatlarda köllanilgan NPK M. ö.ning har bir kg i örtaça 10 kg ğalla yoki şunga ekvivalent boşqa q.x. mahsulotlarini beradi. I .t. muassasalarining tekşiriş natijalariga köra, Özbekistonda azot, fosfor va kaliyni qöllaşning eng yaxşi nisbati 1:0,75:0,35 qilib belgilangan.
Jahonda 20-a.ning 90-y.lari boşida 150 mln.t. dan köproq M.ö. işlab çiqarildi. AQŞ, GFR, Fransiya, Italiya, Yaponiya va b. mamlakatlarda M.ö. işlab çiqariş rivojlangan va ularni qöllaş aholi jon boşiga 32— 80 kg va undan ortiq NPK ni taşkil etadi. Özbekistonda M.ö. 20-a. ning 20-y.laridan qöllanila boşlagan. 2001 y.da Özbekistonda 801 ming t (100% oziq modda hisobida) M.ö. işlab çiqarildi (q. Agrokimyoviy xaritagramma, Azotli öğitlar, Kaliyli öğitlar, Mikroöğitlar, Fosforli öğitlar).
Risqivoy Yoqubov.
Q.: Agrokimyoviy xaritagramma, Azotli öğitlar, Fosforli öğitlar, Kaliyli öğitlar, Mikroöğitlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИНЕРАЛ ЎҒИТЛАР - таркибида ўсимликлар учун зарур озиқ элементлари бўлган анорганик моддалар, асосан, тузлар. Деярли барча М. ў. агрономик рудаларлгм кимё саноатида ишлаб чиқарилади. Шунингдек, табиий тузлар, мас, натрийли селитра (чили селитраси), саноат чиқиндилари ҳам ишлатилади. М.ў. 19-а.дан тарқалабошлаган. 20-а. ўрталаридан М.ў.ни ишлаб чиқариш ва қўллаш тез ўсди. Шунгача ўғит сифатида, асосан, гўнг, кул ва б. чиқиндилар ишлатилган. М.ў. тупроққа (унинг физик, кимёвий ва биол. хусусиятларига) кучли таъсир қилувчи воситадир; улар тупроқни озиқ элементлари б-н бойитади, тупроқ эритмаси реакциясини ўзгартиради, микробиологик жараёнларга таъсир этади ва ҳ.к. Ўсимликлар, асосан, илдизи орқали озиқланиши туфайли М. ў. тупроққа солинганда ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланишига, бинобарин, далалар, утлокдарнинг умумий биол. маҳсулдорлигига фаол таъсир қилади. М.ў. экин ҳосилини оширади, сифатини яхшилайди: пахта, каноп, зигир ва луб экинлари толасининг технологик хусусиятларини, қанд лавлаги, узум таркибидаги қанд, картошкадаги крахмал, дондаги оқсил микдорини кўпайтиради. М.ў. органик ўғитлар б-н қўшиб ишлатилса, янада яхши натижа беради. Агрономик мақсадларга кўра, М.ў. бевосита ва билвосита ишлатиладиган ўғитларга бўлинади. Бевосита ишлатиладиган ўғитлар таркибида ўсимликлар озиқланиши учун зарур азот, фосфор, калий, шунингдек, магний, бор, рух, мис, молибден, марганец, олтингугурт каби элементлар бўлади. Бу гуруҳга кирадиган ўғитлар, асосан, бир озиқ элементли, мас, азотли, фосфорли ёки калийли ва комплекс, яъни аралаш ва мураккаб ўғитлардан иборат. Аралаш М.ў. з-дда ёки хўжаликнинг ўзида бир неча хил ўғитни аралаштириб, мураккаб ўғитлар эса з-дда тайёрланади. Билвосита ишлатиладиган М.ў. (мас, оҳакли ўғитлар, гипс ва б.) асосан, тупроқнинг агрокимёвий ва физиккимёвий хусусиятларини яхшилашда қўлланилади. М.ў. қаттиқ, яъни кукунсимон, донадор ҳамда суюқ — аммиакли сув, суюқ аммиак, аммиакатлар ҳолида ишлаб чиқарилади.
М.ў.нинг самарадорлиги ўсимликнинг биологик хусусиятига, ҳар га ерга солинадиган ўғит нормасига, органик ўғитлар б-н қўшиб ишлатилишига, қўлланиладиган агротехника тадбирлари сифатига ва б.га боғлиқ. Қ.х. экинларидан энг юқори ҳосил олиш учун тупроққа солинадиган М.ў. меъёрини тўғри белгилаш М.ў.дан фойдаланишда муҳим ўринда туради ва бу меъёр ўғит таркибидаги соф таъсир этувчи озиқ моддаларнинг кг/га микдори б-н белгиланади. М.ў. усимликнинг биологик хусусиятлари, уларнинг озиқ моддаларга талаби, тупрокда усимлик ўзлаштирадиган элементлар микдори, ишлатиладиган ўғитларнинг хусусияти, ўсимликнинг нормал ўсиши ва ривожланиши учун зарур щароитларни хисобга олган ҳолда қўлланилиши керак. М.ў. ерга кузда ёки эрта бахррда (асосий ўғитлаш), экиш вактида ва ўсув даврида (ўсимликларни озиқлантириш) солинади. М.ў. ни нотўғри қўллаш биоценозга катта зарар келтириши, атроф муҳитнинг ифлосланишига сабаб бўлиши мумкин. М.у. тупрокда ҳар хил ўзгаришларга учрайди, бу ўзгаришлар озиқ моддаларнинг эрувчанлигига, тупрокда ҳаракатланиши ва усимликларга сингишига таъсир курсатади.
М.у.нинг самарадорлиги жуда юқори. Ҳисобкитобларга Караганда, ғуза 1 т пахта ҳосили тўплаш учун соф 30—70 кг азот, 10—20 кг фосфор, 30—60 кг калийни ўзлаштиради. Экинлар умумий ҳосилдорлигининг тахм. 50% уғитларни қўллаш, 25% нав афзалликлари ва 25% етиштириш технологияси оркали таъминланади. Тўғри нисбатларда кўлланилган NPK М. ў.нинг ҳар бир кг и ўртача 10 кг ғалла ёки шунга эквивалент бошқа қ.х. маҳсулотларини беради. И .т. муассасаларининг текшириш натижаларига кўра, Ўзбекистонда азот, фосфор ва калийни қўллашнинг энг яхши нисбати 1:0,75:0,35 қилиб белгиланган.
Жаҳонда 20-а.нинг 90-й.лари бошида 150 млн.т. дан кўпроқ М.ў. ишлаб чиқарилди. АҚШ, ГФР, Франция, Италия, Япония ва б. мамлакатларда М.ў. ишлаб чиқариш ривожланган ва уларни қўллаш аҳоли жон бошига 32— 80 кг ва ундан ортиқ NPK ни ташкил этади. Ўзбекистонда М.ў. 20-а. нинг 20-й.ларидан қўлланила бошлаган. 2001 й.да Ўзбекистонда 801 минг т (100% озиқ модда ҳисобида) М.ў. ишлаб чиқарилди (қ. Агрокимёвий харитаграмма, Азотли ўғитлар, Калийли ўғитлар, Микроўғитлар, Фосфорли ўғитлар).
Рисқивой Ёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.