Fosforli öğitlar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 232–233-b. — ziyouz.com

Fosforli öğitlar - tarkibida fosfor bölgan mineral va organik moddalar; ösimliklarning fosfor b-n oziklanişini yaxşilaş uçun işlatiladi. Ösimliklar özlaştirgan fosforning tuprokdagi jamğarmasini töldirişning birdanbir manbaidir. F.ö. tarkibida fosfor bölgan rudalar — apatit va fosforitlarni qayta işlab olinadi. Bulardan taşqari, metallurgiya sanoati çiqindilari — tomasşlak va marten fosfatşlak hamda organik moddalar, mas, suyak uni, tung va boşqalar F. ö. sifatida işlatiladi. Q.x.ga yetkazib beriladigan F.ö. tarkibidagi fosfor ortofosfat kislota (H3PO4)ning ortofosfat tuzlari şaklida böladi. Ayrim F.ö. esa polifosfat (superfosfat) kislota, şu jumladan, metafosfat kislota asosida olinadigan murakkab öğitlardir. F.ö. sanoat yöli b-n olingan birinçi mineral öğitlardan hisoblanadi (1842 y.da Buyuk Britaniyada superfosfat işlab çiqarila boşlagan). Eruvçanlik darajasiga qarab F.ö. ni 3 asosiy guruhga ajratiş mumkin: suvda eriydigan (oddiy, qöşaloq va ammoniylaşgan superfosfat, ammofos, diammofos) F.ö. Bu öğitlarda fosfor bir asosli kalsiy fosfat Sa(H2PO4)2H2O holida böladi; suvda erimaydigan {pretsipitat yoki kalsiy gidrofosfat, tomasşlak, marten fosfatşlagi, ftorsizlangan fosfat va b. termik fosfatlar) F.ö.; bu öğitlarda fosfor 2 asosli kalsiy fosfat — SaNRO4N,O yoki tetrakalsiy fosfat — Sa4R2O5 holida böladi. Ammoniy sitrat, limon kislota eritmalarida eriydigan bu öğitlar şudgorlaşda asosiy öğit sifatida yoki kultivatsiya vaqtida qöllaniladi; qiyin eriydigan yoki suvda va kuçeiz kislotalarda erimaydigan (fosfrit uni va suyak uni) F.ö. Ularda fosfor kalsiy fosfat — Sa3(PO4)2 holida böladi. Bunday öğitlar qiyin eriydigan fosfatlarni ösimliklar özlaştira oladigan şaklga keltiruvçi nordon tuttroklarga bilvosita öğit sifatida yuqori dozalarda solinadi. F.ö.ni işlatiş xususiyati ularning eruvçanlik darajasiga boğliq.

Suvda eriydigan F.ö. kukuni va donador holda limon kislota va ammoniy sitratda eriydiganlari kukun holida, qiyin eriydiganlari juda mayda kukun holida qöllaniladi. Suğorma dehqonçilik zonalarida, odatda, suvda eriydigan F.ö. qöllaniladi. Ularning barçasi nam tortmaydi, muştlanib qolmaydi. Survoha tuproklarda F.ö. tarkibidagi fosfor, azot va kaliy nisbatlari 1:0,7:0,3; ötloqi voha tuproqlarda 1:0,8:0,5 qilib qöllanganda yaxşi samara beradi. Fosfor suvda kam eriganligi sababli yuvilib ketmay tuproqning yuqori qatlamida töplanadi. Tuproqqa solingan F.ö. tarkibidagi fosforning 20— 25% solingan yili, 40— 60% 2—3 yil ösimliklar tomonidan özlaştiriladi. F.ö. ösimlik rivojlanişi uçun zarur öğitdir. F.ö. ta'sirida hosil pişişi tezlaşadi, hosildorlik ortadi, mahsulot sifati yaxşilanadi, kartoşkada kraxmal, qand lavlagida qand köpayadi (fosfor yetişmaganda ösimlik barglarining çeti qorayib quriydi, ösimlik nimjon bölib ösadi).

Özbekistonda F.ö. Olmaliq «Ammofos» birlaşmasi, Samarqand kimyo z-di, Qöqon superfosfat z-dlarida çiqariladi (yana q. Mineral öğitlar).

Ad.: Nabiyev M.A., Azotnokislotnaya pererabotka fosfatov, t., 1, T., 1976.

Risqiboy Yoqubov.

Q.: Mineral öğitlar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОСФОРЛИ ЎҒИТЛАР - таркибида фосфор бўлган минерал ва органик моддалар; ўсимликларнинг фосфор б-н озикланишини яхшилаш учун ишлатилади. Ўсимликлар ўзлаштирган фосфорнинг тупрокдаги жамғармасини тўлдиришнинг бирданбир манбаидир. Ф.ў. таркибида фосфор бўлган рудалар — апатит ва фосфоритларни қайта ишлаб олинади. Булардан ташқари, металлургия саноати чиқиндилари — томасшлак ва мартен фосфатшлак ҳамда органик моддалар, мас, суяк уни, тунг ва бошқалар Ф. ў. сифатида ишлатилади. Қ.х.га етказиб бериладиган Ф.ў. таркибидаги фосфор ортофосфат кислота (Н3РО4)нинг ортофосфат тузлари шаклида бўлади. Айрим Ф.ў. эса полифосфат (суперфосфат) кислота, шу жумладан, метафосфат кислота асосида олинадиган мураккаб ўғитлардир. Ф.ў. саноат йўли б-н олинган биринчи минерал ўғитлардан ҳисобланади (1842 й.да Буюк Британияда суперфосфат ишлаб чиқарила бошлаган). Эрувчанлик даражасига қараб Ф.ў. ни 3 асосий гуруҳга ажратиш мумкин: сувда эрийдиган (оддий, қўшалоқ ва аммонийлашган суперфосфат, аммофос, диаммофос) Ф.ў. Бу ўғитларда фосфор бир асосли кальций фосфат Са(Н2РО4)2Н2О ҳолида бўлади; сувда эримайдиган {преципитат ёки кальций гидрофосфат, томасшлак, мартен фосфатшлаги, фторсизланган фосфат ва б. термик фосфатлар) Ф.ў.; бу ўғитларда фосфор 2 асосли кальций фосфат — СаНРО4Н,О ёки тетракальций фосфат — Са4Р2О5 ҳолида бўлади. Аммоний цитрат, лимон кислота эритмаларида эрийдиган бу ўғитлар шудгорлашда асосий ўғит сифатида ёки культивация вақтида қўлланилади; қийин эрийдиган ёки сувда ва кучеиз кислоталарда эримайдиган (фосфрит уни ва суяк уни) Ф.ў. Уларда фосфор кальций фосфат — Са3(РО4)2 ҳолида бўлади. Бундай ўғитлар қийин эрийдиган фосфатларни ўсимликлар ўзлаштира оладиган шаклга келтирувчи нордон туттрокларга билвосита ўғит сифатида юқори дозаларда солинади. Ф.ў.ни ишлатиш хусусияти уларнинг эрувчанлик даражасига боғлиқ.

Сувда эрийдиган Ф.ў. кукуни ва донадор ҳолда лимон кислота ва аммоний цитратда эрийдиганлари кукун ҳолида, қийин эрийдиганлари жуда майда кукун ҳолида қўлланилади. Суғорма деҳқончилик зоналарида, одатда, сувда эрийдиган Ф.ў. қўлланилади. Уларнинг барчаси нам тортмайди, муштланиб қолмайди. Сурвоҳа тупрокларда Ф.ў. таркибидаги фосфор, азот ва калий нисбатлари 1:0,7:0,3; ўтлоқи воҳа тупроқларда 1:0,8:0,5 қилиб қўлланганда яхши самара беради. Фосфор сувда кам эриганлиги сабабли ювилиб кетмай тупроқнинг юқори қатламида тўпланади. Тупроққа солинган Ф.ў. таркибидаги фосфорнинг 20— 25% солинган йили, 40— 60% 2—3 йил ўсимликлар томонидан ўзлаштирилади. Ф.ў. ўсимлик ривожланиши учун зарур ўғитдир. Ф.ў. таъсирида ҳосил пишиши тезлашади, ҳосилдорлик ортади, маҳсулот сифати яхшиланади, картошкада крахмал, қанд лавлагида қанд кўпаяди (фосфор етишмаганда ўсимлик баргларининг чети қорайиб қурийди, ўсимлик нимжон бўлиб ўсади).

Ўзбекистонда Ф.ў. Олмалиқ «Аммофос» бирлашмаси, Самарқанд кимё з-ди, Қўқон суперфосфат з-дларида чиқарилади (яна қ. Минерал ўғитлар).

Ад.: Набиев М.А., Азотнокислотная переработка фосфатов, т., 1, Т., 1976.

Рисқибой Ёқубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.