Badaxşon
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9–10-b. — ziyouz.com
Badaxşon — Amudaryoning yuqori oqimida, daryoning har-ikkala sohilida joylaşgan toğli ölka. B. Pomir toğlarining bir qismi bölib, 2 ölkadan iborat:
1. Ğarbiy Pomirni işğol qilgan Toğli-Badaxşon muxtor viloyati (Tojikiston Respublikasi);
2. Şim.-şarqiy Afğonistonni işğol qilgan katta ölka. B. qadimdan savdo markazi bölib, çetga la'l, yoqut va zumrad çiqargan. La'lni badaxş yoki balaxş deb yuritganlar. B. toponimi şundan olingan bölişi ehtimol. Mil. av. 2- a.da B. Toxaristonga, söng Kuşon podşoligiga tobe bölgan. 5—6- a.larda eftalitlar, 8- a.da arablar, 12- a.ning 2-yarmida ğuriylar, 13-a.ning 1-çoragidan möğullar qöl ostida bölgan. B.da 15—16- a.larda temuriylar hukmronlik qilgan. 1520 y. Bobur B.ni öğli Humoyunga topşirdi. 1584 y. B.ni Abdullaxon II egallagan. 17-a.da aştarxoniylar, keyinroq Dahbed (Samarqand) sayyidlaridan Mir Yorbek (1656— 1706) asos solgan sulola hukmronlik qildi. Mir Yorbek B.ning poytaxti Fayzobod (Juzğun) ş.ga asos solgan. B.da 18—19- a.larda hukmronlik Qunduz beklariga ötgan. 1872 y.da tuzilgan rus-ingliz ahdnomasiga muvofiq Buxoro xonligi b-n Afğonistonning B.dagi çegarasi Panj daryosi deb hisoblandi. 1873 y. Afğoniston xoni Döstmuhammadxon B.ni öz davlatiga qöşib olgan (yana q. Afğoniston).
Q.: Afğoniston
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАДАХШОН — Амударёнинг юқори оқимида, дарёнинг ҳар-иккала соҳилида жойлашган тоғли ўлка. Б. Помир тоғларининг бир қисми бўлиб, 2 ўлкадан иборат:
1. Ғарбий Помирни ишғол қилган Тоғли-Бадахшон мухтор вилояти (Тожикистон Республикаси);
2. Шим.-шарқий Афғонистонни ишғол қилган катта ўлка. Б. қадимдан савдо маркази бўлиб, четга лаъл, ёқут ва зумрад чиқарган. Лаълни бадахш ёки балахш деб юритганлар. Б. топоними шундан олинган бўлиши эҳтимол. Мил. ав. 2- а.да Б. Тохаристонга, сўнг Кушон подшолигига тобе бўлган. 5—6- а.ларда эфталитлар, 8- а.да араблар, 12- а.нинг 2-ярмида ғурийлар, 13-а.нинг 1-чорагидан мўғуллар қўл остида бўлган. Б.да 15—16- а.ларда темурийлар ҳукмронлик қилган. 1520 й. Бобур Б.ни ўғли Ҳумоюнга топширди. 1584 й. Б.ни Абдуллахон II эгаллаган. 17-а.да аштархонийлар, кейинроқ Даҳбед (Самарқанд) саййидларидан Мир Ёрбек (1656— 1706) асос солган сулола ҳукмронлик қилди. Мир Ёрбек Б.нинг пойтахти Файзобод (Жузғун) ш.га асос солган. Б.да 18—19- а.ларда ҳукмронлик Қундуз бекларига ўтган. 1872 й.да тузилган рус-инглиз аҳдномасига мувофиқ Бухоро хонлиги б-н Афғонистоннинг Б.даги чегараси Панж дарёси деб ҳисобланди. 1873 й. Афғонистон хони Дўстмуҳаммадхон Б.ни ўз давлатига қўшиб олган (яна қ. Афғонистон).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.