Bahrayn
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177–178-b. — ziyouz.com
Bahrayn BAHRAYN, Bahrayn Davlati (Davlat al-Bahrayn) — Jan.-ğarbiy Osiyoda, Fors qöltiğining Bahrayn o.laridagi davlat (amirlik). B. tarki-biga 33 orol kiradi, ularning eng kattalari: Bahrayn. Muharrak, Umm-Naasan, Havar. Rasmiy tili — arab tili. Mayd. 695,2 km2, aholisi 650 ming kişi (1999). Asosiy aholisi arablar. Eroniylar, pokistonliklar, hindlar ham yaşaydi.
Aholining 83% şaharlarda istiqomat qiladi. Islom diniga e'tiqod etadi. Poytaxti — Manama ş.
Davlat tuzumi. B. — konstitutsiyaviy monarxiya. Davlat boşliği — amir. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni amir va bir palatali Milliy Kengaş (parlament), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. 1973 y. mamlakat konstitutsiyasi krbul qilingan. 1973 — 75 y.larda konstitutsiyaga mu-vofiq Milliy Assambleya (parlament) çaqirildi, biroq u 1975 y.da amirning farmoni b-n tarqatib yuborildi. 1992 yla 40 kişidan iborat Maslaxdg Kengaşi tuzilganligi z'lon qilindi. Uning vazifasi — qonun loyihalari va mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy siyosatining turli sohalari böyiça tavsiyalar işlab çiqişdan iborat. Kengaş tarkibini amir belgilaydi.
Tabiati. Orollar hududi pasttekislikdan iborat, uning bal. 135 m ga yetadi. Neft, tabiiy gaz konlari bor. Iqlimi tropik iqlimga yaqin. Yanv. oyining örtaça harorati 16°, iyul oyining örtaça harorati 37°. Yiliga 90 mm ga yaqin yoğin yoğadi. Tropik saxgyular köp joyni eğallagan.
Tarixi. B. nomi mil. av. 3mingyilliklardagi manbalarda tilga olinadi. U özining marvarid-durlari b-n maşhur bölgan. 1521 y. Portugaliya mustamlakaçilari tomonidan bosib olingunga qadar B. 8 asr mobaynida mustaqil arab musulmon davlati bölgan. Portugallar bu yerda uzoqtura olmadilar. 1602 — 1783 y.larda B. Eron hukmronligida böldi. 1820 y. va 1861 y.dagi Britaniya — B. bitimlaridan söng, u Britaniya imperiyasi izmiga ötdi, ya'ni uning mustam-lakasiga aylandi. 1971 y.da mustaqillikka erişdi. 1971 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. mayda örnatgan. Milliy bayrami — 16 dek.— Milliy kun (1971 y.).
Siyosiy taşkilotlari. Siyosiy partiyalar va kasaba uyuşmalarning faoli-yati taqiqlangan. Yaşirin tarzda B. milliy ozodlik fronti (1959 y.da tuzilgan) va B. xalq fronti (1975) harakat qilmoqda.
Xöjaligi. Iqtisodiyotning asosini neft va gaz zaxiralari taşkil qiladi. Mamlakatda har yili 2—2,5 man. tonna neft va 6 mlrd. kub m gaça tabiiy gaz qazib olinadi. Davlat byudjetm daromadining 70%ga yaqini neft tufayli ta'minlanadi. Mamlakatda yiliga 14 mln. tonna neft mahsulotlarini qayta işlaydigan z-d va yirik neft kimyosi kti (asosan, Saudiya Arabistoni nefti hisobiga işlaydi), yiliga 200 ming t alyuminiy işlab çiqaradigan z-d, dunyodagi eng katta kema ta'mirlaş korxonalaridan biri, 11 elektr st-ya işlab turibdi. 100 ga yaqin mayda va örta yengil sanoat va hunarmandçilik korxonalari bor. Konditsionerlar yigiladigan, plastmassa buyumlar va oziq-ovqat mahsulotlari işlab çiqariladigan, dengiz suvi çuçuklaştiriladigan korxonalar mavjud. Asosiy sanoat markazlari: Manama, Muharrak, Xidd.
Q. x. suyet rivojlangai. Yalpi milliy mahsulotning 1% uning hissasiga töğri keladi. Xurmo. pista, moyli ekinlar, anjir, sitrus mevalar, uzum yetiştiriladi. Oziq-ovqat mahsulotlariga bölgan talab, asosan, çetdan keltiriladigan mahsulotlar hisobiga qondiriladi. Dengiz hayvonlarini ovlaş va marvarid qidiriş rivojlangan. Keyingi yillarda byudjet tuşumlarini köpaytiriş maqsadida sayyohlikni ri-vojlantirişga katta ahamiyat berilmoqda. Çetga neft mahsulotlari, alyuminiy, neft kimyosi mahsulotlari çiqariladi; çetdan sanoat va q. x. asbob-uskunalari, transport vositalari, sanoat mollari, oziq-ovqat mahsulotlari keltiriladi. Avtomobil yöllari aholi yaşaydigan manzillarni bir-biri b-n boğlaydi. Ularning uz. 2,6 ming km. Muharrak o.da xalqaro aeroport mavjud. Asosiy dengiz portlari — Manama, Sitra. Taşqi savdoda asosiy mi-jozlari — Saudiya Arabistoni, Buyuk Britaniya, AQŞ, Yaponiya, Germaniya, Avstraliya. Pul birligi — B. dinori.
Madaniyati. B.da 6 y.lik boşlanğiç, 2 y.lik oraliq va 3 y.lik örta umumiy ta'lim va hunar maktablari bor. Diniy maktablar ham işlab turibdi.
Arab tilida «Al-ayyom» («Kunlar»), «Axbor al-Xolij» («Körfaz yangiliklari»), «Al-Jamohir» («Jamoa»), «Al-Fajr» («Tong») gaz. lari, «Al-Bah-rayn» («Bahrayn»), «Sado al-Usbua» («Hafta aks sadosi») jur.lari naşr etiladi. 1976 y.da Fors qöltiği mam-lakatlari mintaqaviy axborot agentligi taşkil etilgan. 1955 y.dan radiost-ya arab tilida eşittirişlar olib boradi; 1973 y.dan telekörsatuvlar yölga qöyilgan.
B.da «Özbekiston havo yöllari» milliy aviatsiya kompaniyasining vakolatxonasi mavjud. Özbekiston Xotin-qizlar kömitasi b-n tadbirkor xotin-qizlar uyuşmasining delegatsiyasi 1992 y. may oy ila Manamadagi har yilgi xayriya yarmarkasida qatnaşdi. U yerda özbek ustalarining san'at va rangtasvir asarlari namoyiş qilindi. Taşrif çoğida Özbekiston xotinkizlar qömitasi b-n B. Ona va bola uyuşmasi örtasida hamkorlik örnatiş haqida qöşma bayonnoma imzolandi.
1997 y. 17 — 22 fev. kunlari B. neft va sanoat vazirlign delegatsiyasi Toşkentda mehmon bölib, Özbekistonning iqtisodiy va eksportimport imkoni-yatlari b-n tanişdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАҲРАЙН, Баҳрайн Давлати (Давлат ал-Баҳрайн) — Жан.-ғарбий Осиёда, Форс қўлтиғининг Баҳрайн о.ларидаги давлат (амирлик). Б. тарки-бига 33 орол киради, уларнинг энг катталари: Баҳрайн. Муҳаррак, Умм-Наасан, Ҳавар. Расмий тили — араб тили. Майд. 695,2 км2, аҳолиси 650 минг киши (1999). Асосий аҳолиси араблар. Эронийлар, покистонликлар, ҳиндлар ҳам яшайди.
Аҳолининг 83% шаҳарларда истиқомат қилади. Ислом динига эътиқод этади. Пойтахти — Манама ш.
Давлат тузуми. Б. — конституциявий монархия. Давлат бошлиғи — амир. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни амир ва бир палатали Миллий Кенгаш (парламент), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади. 1973 й. мамлакат конституцияси крбул қилинган. 1973 — 75 й.ларда конституцияга му-вофиқ Миллий Ассамблея (парламент) чақирилди, бироқ у 1975 й.да амирнинг фармони б-н тарқатиб юборилди. 1992 йла 40 кишидан иборат Маслахдг Кенгаши тузилганлиги зълон қилинди. Унинг вазифаси — қонун лойиҳалари ва мамлакат ижтимоий-иқтисодий сиёсатининг турли соҳалари бўйича тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Кенгаш таркибини амир белгилайди.
Табиати. Ороллар ҳудуди пасттекисликдан иборат, унинг бал. 135 м га етади. Нефть, табиий газ конлари бор. Иқлими тропик иқлимга яқин. Янв. ойининг ўртача ҳарорати 16°, июль ойининг ўртача ҳарорати 37°. Йилига 90 мм га яқин ёғин ёғади. Тропик сахгюлар кўп жойни эғаллаган.
Тарихи. Б. номи мил. ав. 3мингйилликлардаги манбаларда тилга олинади. У ўзининг марварид-дурлари б-н машҳур бўлган. 1521 й. Португалия мустамлакачилари томонидан босиб олингунга қадар Б. 8 аср мобайнида мустақил араб мусулмон давлати бўлган. Португаллар бу ерда узоқтура олмадилар. 1602 — 1783 й.ларда Б. Эрон ҳукмронлигида бўлди. 1820 й. ва 1861 й.даги Британия — Б. битимларидан сўнг, у Британия империяси измига ўтди, яъни унинг мустам-лакасига айланди. 1971 й.да мустақилликка эришди. 1971 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. майда ўрнатган. Миллий байрами — 16 дек.— Миллий кун (1971 й.).
Сиёсий ташкилотлари. Сиёсий партиялар ва касаба уюшмаларнинг фаоли-яти тақиқланган. Яширин тарзда Б. миллий озодлик фронти (1959 й.да тузилган) ва Б. халқ фронти (1975) ҳаракат қилмоқда.
Хўжалиги. Иқтисодиётнинг асосини нефть ва газ захиралари ташкил қилади. Мамлакатда ҳар йили 2—2,5 ман. тонна нефть ва 6 млрд. куб м гача табиий газ қазиб олинади. Давлат бюджетм даромадининг 70%га яқини нефть туфайли таъминланади. Мамлакатда йилига 14 млн. тонна нефть маҳсулотларини қайта ишлайдиган з-д ва йирик нефть кимёси кти (асосан, Саудия Арабистони нефти ҳисобига ишлайди), йилига 200 минг т алюминий ишлаб чиқарадиган з-д, дунёдаги энг катта кема таъмирлаш корхоналаридан бири, 11 электр ст-я ишлаб турибди. 100 га яқин майда ва ўрта енгил саноат ва ҳунармандчилик корхоналари бор. Кондиционерлар йигиладиган, пластмасса буюмлар ва озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариладиган, денгиз суви чучуклаштириладиган корхоналар мавжуд. Асосий саноат марказлари: Манама, Муҳаррак, Хидд.
Қ. х. сует ривожлангаи. Ялпи миллий маҳсулотнинг 1% унинг ҳиссасига тўғри келади. Хурмо. писта, мойли экинлар, анжир, цитрус мевалар, узум етиштирилади. Озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талаб, асосан, четдан келтириладиган маҳсулотлар ҳисобига қондирилади. Денгиз ҳайвонларини овлаш ва марварид қидириш ривожланган. Кейинги йилларда бюджет тушумларини кўпайтириш мақсадида сайёҳликни ри-вожлантиришга катта аҳамият берилмоқда. Четга нефть маҳсулотлари, алюминий, нефть кимёси маҳсулотлари чиқарилади; четдан саноат ва қ. х. асбоб-ускуналари, транспорт воситалари, саноат моллари, озиқ-овқат маҳсулотлари келтирилади. Автомобиль йўллари аҳоли яшайдиган манзилларни бир-бири б-н боғлайди. Уларнинг уз. 2,6 минг км. Муҳаррак о.да халқаро аэропорт мавжуд. Асосий денгиз портлари — Манама, Ситра. Ташқи савдода асосий ми-жозлари — Саудия Арабистони, Буюк Британия, АҚШ, Япония, Германия, Австралия. Пул бирлиги — Б. динори.
Маданияти. Б.да 6 й.лик бошланғич, 2 й.лик оралиқ ва 3 й.лик ўрта умумий таълим ва ҳунар мактаблари бор. Диний мактаблар ҳам ишлаб турибди.
Араб тилида «Ал-айём» («Кунлар»), «Ахбор ал-Холиж» («Кўрфаз янгиликлари»), «Ал-Жамоҳир» («Жамоа»), «Ал-Фажр» («Тонг») газ. лари, «Ал-Баҳ-райн» («Баҳрайн»), «Садо ал-Усбуа» («Ҳафта акс садоси») жур.лари нашр этилади. 1976 й.да Форс қўлтиғи мам-лакатлари минтақавий ахборот агентлиги ташкил этилган. 1955 й.дан радиост-я араб тилида эшиттиришлар олиб боради; 1973 й.дан телекўрсатувлар йўлга қўйилган.
Б.да «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиация компаниясининг ваколатхонаси мавжуд. Ўзбекистон Хотин-қизлар кўмитаси б-н тадбиркор хотин-қизлар уюшмасининг делегацияси 1992 й. май ой ила Манамадаги ҳар йилги хайрия ярмаркасида қатнашди. У ерда ўзбек усталарининг санъат ва рангтасвир асарлари намойиш қилинди. Ташриф чоғида Ўзбекистон хотинкизлар қўмитаси б-н Б. Она ва бола уюшмаси ўртасида ҳамкорлик ўрнатиш ҳақида қўшма баённома имзоланди.
1997 й. 17 — 22 фев. кунлари Б. нефть ва саноат вазирлигн делегацияси Тошкентда меҳмон бўлиб, Ўзбекистоннинг иқтисодий ва экспортимпорт имкони-ятлари б-н танишди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.