Bakrabaliq
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39-b. — ziyouz.com
Bakrabaliq (Acipenser nudiventris) — suyakli baliqlar sinfining osyotrsimonlar turkumi va osyotrlar oilasiga mansub baliq. Qora, Azov, Kaspiy va Orol dengizi havzalarida tarqalgan. Balxaş köli havzasida iqlimlaştirilgan. Tanasi duksimon, tumşuği çöziq, oğzi boşining pastila. Skeleti toğaydan taşkil topgan. Tanasidagi çögirlar beş qator, orqasida 11 — 17 ta, yon tomonida 55 — 57 ta, qornida esa 15 — 16 ta çögiri bor. Böyi 2 m dan ortiq, oğirligi 80 kg gaça. B. ötkinçi baliq, hayotining bir qismini dengizda (şör suvda) ötkazsa, urçiş davrida daryoga (çuçuk suvga) ötadi. Urğoçisi 12— 14 yoşida, erkagi 8 — 9 yoşida voyaga yetadi. Serpuştligi yoşiga boğliq. Böyi 120 — 150 sm, oğirligi 13 — 20 kg bölganda 210 — 340 ming uvildiriq (tuxum) qöyadi. Orol dengizining biologik holati baliqlar uçun yaxşi bölganda uvildiriq taşlaş uçun oroldan Amudaryo va Sirdaryo quyilişida töplanib, söngra daryoning yuqori oqimidagi uvildiriq taşlaydigan joylarga ketadi. Tuxumdan çiqqan baliqçalarning bir qismi daryo suv oqimi böylab dengizga (şör suvga) qaytadi, qolganlari esa daryoda qoladi. B. umurtqasiz hayvonlar, çiğanoqlar va suv ösimliklari b-n oziqlanadi. 1936 y.gaça Orol dengizi havzalarida köplab ovlanar edi.
Sirdaryo va Amudaryodagi irrigatsiya qurilişlari va Orol dengizi ekologik holatining özgarişi natijasida B. juda kamayib ketdi. Hozir Amudaryoning quyiliş joyidagi suv havzalarida va Zarafşon daryosining quyi qismidagi yirik kanallarda oz miqdorda saqlanib qolgan. Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАКРАБАЛИҚ (Acipenser nudiventris) — суякли балиқлар синфининг осётрсимонлар туркуми ва осётрлар оиласига мансуб балиқ. Қора, Азов, Каспий ва Орол денгизи ҳавзаларида тарқалган. Балхаш кўли ҳавзасида иқлимлаштирилган. Танаси дуксимон, тумшуғи чўзиқ, оғзи бошининг пастила. Скелети тоғайдан ташкил топган. Танасидаги чўгирлар беш қатор, орқасида 11 — 17 та, ён томонида 55 — 57 та, қорнида эса 15 — 16 та чўгири бор. Бўйи 2 м дан ортиқ, оғирлиги 80 кг гача. Б. ўткинчи балиқ, ҳаётининг бир қисмини денгизда (шўр сувда) ўтказса, урчиш даврида дарёга (чучук сувга) ўтади. Урғочиси 12— 14 ёшида, эркаги 8 — 9 ёшида вояга етади. Серпуштлиги ёшига боғлиқ. Бўйи 120 — 150 см, оғирлиги 13 — 20 кг бўлганда 210 — 340 минг увилдириқ (тухум) қўяди. Орол денгизининг биологик ҳолати балиқлар учун яхши бўлганда увилдириқ ташлаш учун оролдан Амударё ва Сирдарё қуйилишида тўпланиб, сўнгра дарёнинг юқори оқимидаги увилдириқ ташлайдиган жойларга кетади. Тухумдан чиққан балиқчаларнинг бир қисми дарё сув оқими бўйлаб денгизга (шўр сувга) қайтади, қолганлари эса дарёда қолади. Б. умуртқасиз ҳайвонлар, чиғаноқлар ва сув ўсимликлари б-н озиқланади. 1936 й.гача Орол денгизи ҳавзаларида кўплаб овланар эди.
Сирдарё ва Амударёдаги ирригация қурилишлари ва Орол денгизи экологик ҳолатининг ўзгариши натижасида Б. жуда камайиб кетди. Ҳозир Амударёнинг қуйилиш жойидаги сув ҳавзаларида ва Зарафшон дарёсининг қуйи қисмидаги йирик каналларда оз миқдорда сақланиб қолган. Ўзбекистон Қизил китобига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.