Bakrabaliq

Bakrabaliq (ilmiy nomi Acipenser nudiventris) — osyotrlar oilasiga kiruvçi yirik baliq. Rus tilidagi adabiyotda «şip» deb yuritiladi. Hayotining bir qismini dengizda ötkazib, uvildiriq taşlaş uçun daryolarga kötariladi. Bir vaqtlar Orol dengizi havzasining eng muhim ov baliqlaridan biri bölgan, bugun esa yöqolib ketiş xavfi ostida turgan tur sifatida muhofaza qilinadi.12

ÖzME'ga köra, bakrabaliq suyakli baliqlar sinfidagi osyotrsimonlar turkumiga kiradi. Gavdasi urçuqsimon, tumşuği uzunçoq, oğzi boşining pastki tomonida joylaşgan. Skeleti asosan toğaydan iborat. Tanasini beş qator suyak qalqonçalar (çögirlar) qoplaydi: ÖzME orqa qatorda 11–17 ta, yon qatorlarda 55–57 ta, qorin qatorlarida 15–16 ta qalqonça borligini qayd etadi. Rusça Vikipediyada yon qatorlardagi qalqonçalar soni kengroq oraliqda — 52 tadan 72 tagaça deb berilgan. Baliqning uzunligi 2 metrdan oşadi, vazni 80 kilogrammgaça yetadi.

Tabiiy arealiga Qora, Azov, Kaspiy va Orol dengizlari havzalari kiradi. ÖzME'ga köra, tur Balxaş köli havzasida iqlimlaştirilgan; Inglizça Vikipediya bu baliqlar Balxaş atrofiga 1930-yillarda ov maqsadida keltirilganini yozadi. Rusça Vikipediyaga köra, Orolda bakrabaliq uzoq vaqt osyotrlarning yagona vakili bölgan va Sirdaryo böylab Çinozgaça hamda undan ham yuqoriroqqa kötarilgan.

Bakrabaliq ötkinçi baliq: şör suvda yaşab, urçiş paytida çuçuk suvga ötadi. ÖzME'ga köra, urğoçilari 12–14 yoşda, erkaklari 8–9 yoşda jinsiy voyaga yetadi. Böyi 120–150 santimetr, vazni 13–20 kilogramm bölgan urğoçi 210–340 ming dona uvildiriq taşlaydi. Orol dengizining ahvoli yaxşi bölgan davrlarda baliqlar Amudaryo va Sirdaryo quyilişida töplanib, keyin daryoning yuqori qismidagi urçiş joylariga suzib ketgan. Çiqqan baliqçalarning bir qismi dengizga qaytgan, qolgani daryoda qolgan. Ozuqasini umurtqasiz hayvonlar, molluskalar va suv ösimliklari taşkil etadi.

ÖzME'ga köra, 1936-yilgaça Orol havzasida bakrabaliq köp ovlangan. Amudaryo va Sirdaryodagi irrigatsiya inşootlari hamda Orol dengizining ekologik inqirozi tufayli uning soni keskin kamaygan; tur Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan va faqat Amudaryo quyilişidagi suv havzalari hamda Zarafşonning quyi qismidagi kanallarda oz miqdorda qolgan. Rusça Vikipediyaga köra, Orol qurişi va daryolar oqimi töxtagaç, baliq bu dengizdan butunlay yöqolgan. Inglizça Vikipediya hozirgi asosiy yaşaş joyi sifatida Ural daryosini körsatadi va 2025-yildan boşlab tur Huso uruğiga ötkazilganini qayd etadi.