Balxaş

Balxaş (qoz. Balqaş) — Qozoğiston Respublikasi Qarağanda viloyatidagi şahar. U Balxaş kölining şimoliy sohilida, Bertis qöltiği yaqinida joylaşgan va rangli metallurgiyaning yirik markazlaridan biri hisoblanadi.

Şaharning paydo bölişi 1928-yilda mis rudasining boy konlari topilişi bilan boğliq. 1932-yil 9-noyabrda işçilar posyolkasida birinçi maktab oçilgan, 1935-yilda Qozoğistondagi birinçi paraşyutçilik seksiyasi taşkil etilgan. 1937-yil 11-aprelda mis eritiş zavodi (BGMK) qurilişi munosabati bilan barpo etilgan «Pribalxaşstroy» işçi posyolkasi Qozoğiston SSR MIK qaroriga köra Balxaş şahriga aylantirilgan.

Uruş yillarida erkaklarning katta qismi frontga çaqirilgan, ularning örnini ayollar egallagan. Rusça Vikipediyaga köra, Şarqiy Könrad rudnigida qazib olingan molibden zirh uçun muhim bölgan va uning 90 foizini Balxaş yetkazgan. Ikkinçi jahon uruşidan keyin şahar qurilişida yapon harbiy asirlari iştirok etgan; ular «Metallurglar saroyi» va aeroport binolarini qurgan.

SSSR parçalanganidan keyin, 1990-yillarning birinçi yarmida şahar çuqur inqirozni boşidan keçirgan: işsizlik, elektr öçişlari, kuçsiz markaziy isitiş, mis kombinatining uzilişlar bilan işlaşi. 1990-yillarning ikkinçi yarmida vaziyat barqarorlaşgan va yangi mikrorayon («Kanada kottejlari») qurilgan. Şahar 1973-yil 20-martdan Jezqazğan viloyatida bölgan; 1997-yil mayida çegaralar özgarişi sababli Qarağanda viloyatiga qöşilgan.

Şahar Sariarqa tekisligining janubida, Markaziy Qozoğiston qirlarining janubiy qismida, Balxaş köli sohilida, Qarağandadan 380 km masofada joylaşgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u dengiz sathidan 440 m balandlikda, Xitoy çegarasidan taxminan 500 km ğarbda joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental; yillik örtaça harorat +6,3 °C. Ingliz Vikipediyasiga köra, qayd etilgan eng past harorat −41,2 °C (1938-yil dekabr), eng yuqori harorat 40,9 °C (2005-yil iyul).

Özbekiston milliy ensiklopediyasida aholisi 88 ming kişi (1999) deb berilgan. Ingliz Vikipediyasida 1999-yilgi röyxatda 65 431, 2009-yilda 68 833 kişi körsatilgan. Rus Vikipediyasiga köra, 2021-yil boşida tobe punktlarsiz şahar aholisi 78 863 kişi; tobe punktlar bilan 80 136 kişi, şundan qozoqlar 72,00 %, ruslar 22,30 %. 2010-yilda qozoqlar 59,64 %, ruslar 31,20 % bölgan. Rus aholisi soni kamayib, qişloqlardan kelayotgan qozoqlar soni oşgan.

Şahar taşkil etuvçi korxona — toğ-metallurgiya kombinati. Şuningdek, rangli prokat zavodi, baliq va göşt sanoati korxonalari, quriliş taşkilotlari bor. Rangli metallar zavodining prokatidan Qozoğiston, Rossiya, Germaniya, Hindiston va boşqa mamlakatlar tangalari yasalgan. Rus Vikipediyasiga köra, 1967-yilda London xalqaro körgazmasida balxaş misi mis uçun jahon etaloni deb tan olingan. Şaharda lokomotiv va vagon depolari işlaydi, suv ta'minoti Toqrau daryosining yer osti suvlaridan amalga oşiriladi.

Şaharda ölkaşunoslik muzeyi, kutubxonalar, «Metallurg» va «Stroitel» stadionlari, Xamzin nomidagi Metallurglar madaniyat saroyi bor. Şahardan 70 km şimolda Bektau-Ota oromgohi joylaşgan. Ta'lim tizimida 21 umumiy ta'lim maktabi, 7 kollej va oliy öquv yurtlarining filiallari mavjud. Şaharda markaziy masjid, pravoslav çerkovi va katolik çerkovi faoliyat yuritadi.