Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Balet

    Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–56-b. — ziyouz.com

    Balet (lot. ballo — raqsga tuşaman) — asar mazmuni musiqiy xoreografik obrazlar vositasi b-n ifodalanadigan sahna san'ati turi. Özida san'atning dramaturgiya, musiqa, xoreografiya, tasviriy san'at kabi turlarini uyğunlaştiradi, bu san'at turlarining hammasi alohida-alohida mavjud bölmay, B.ning sintez markazi bölgan xoreografiyaga böysunadi. B. librettoçi, kompozitor, baletmeyster va rassom hamkorligida yaratiladi. B.ning dramaturgik asosi libretto (ssenariy) dan boşlanib, unda asarning asosiy mazmuni, ğoya, ziddiyat va xarakterlari aniq belgilanadi. Libretto köpinça adabiy asarga asoslanib, uni musiqa va xoreografiyada gavdalantiriş imkoniyati hisobga olinadi. Ssenariy asosida esa kompozitor B. musiqasini yaratadi. Uning izçilligi, sahna körinişi, parda va nomerlarga bölinişi ssenariyda körsatiladi. Musiqa faqat ssenariyni ifodalabgina qolmay, balki musiqali obrazlarning mazmuni b-n uni boyitadi. B. musiqasi xoreografiyani yaratiş uçun asos bölib xizmat qiladi. B.— musiqada yozilgan, xoreografiyada gavdalantirilgan drama. Xoreografik harakatning asosi raqs va inson tanasining plastikasidir. B.da raqsning mumtoz, xarakterli, sahna, xalq, erkin plastika, «modern» kabi turlaridan foydalaniladi. Mumtoz raqs Yevropa B. san'atida yetakçi örinni egallab, pantomima, raqsning boşqa turlari, sport va akrobatika elementlari b-n boyib bormoqda. B. spektaklida dekoratsiya, libos, yoruğlik va b. hamma tasviriy vositalarni musiqiyxoreografik harakatga uyğunlaştiriş rassomning vazifasidir. B. spektaklining ijrosi, musiqiy talqini va musiqa b-n raqs harakatining uyğunligiga dirijyor rahbarlik qiladi. B.ning fojia, komediya, pyesa, B.— simfoniya kabi janrlari mavjud. B. spektakllari bir pardali, köp pardali böladi. B. atamasi asosan 16 — 19-a. lar davomida şakllangan Yevropa B. san'atini ifodalaydi, lekin 20-a.dan kengroq talqin qilinib, Osiyo va Afrika mamlakatlarining raqs tomoşalariga nisbatan ham işlatiladi. Xoz. Yevropa B.ining paydo bölişi qad. xalq musiqali raqs tomoşalariga borib taqaladi. 15 — 16-a.lar teatrlaşgan raqslarning şakllaniş jarayoni avval Italiyada, söng boşqa mamlakatlarda B. san'atini vujudga kelişiga sabab böldi. 1581 y. Fransiyada yaxlit va rivojlangan mazmunli musiqa, raqs, pantomima, söz va aşula b-n ifodalangan birinçi B. spektakli («Qiroliçaning hajviy baleti») yaratildi. 1661 y. Parijda taşkil qilingan «Qirollik raqs akademiyasi» B.ning professional san'atga aylanişida katta rol öynadi. 18-a.da Angliya, Avstriya va Fransiyada B. batamom mustaqil san'at turi sifatida şakllandi. Rossiyada birinçi B. spektakli 17-a.ning 70-y.larida («Orfey va Evredika haqida balet») yaratilgan.

    Özbek xalqi qadimdan özining mumtoz raqsiga, rang-barang, rivojlangan raqs madaniyatiga ega bölib, bu Özbekistonda professional B. san'atining rivojlanişiga katta ta'sir körsatgan. 1918 y. Toşkentda Turkiston xalq konservatoriyasi zaminida Davlat rus opera teatri taşkil qilindi. Teatr qoşida kiçik balet truppasi ham bölgan. 1929 y. teatr opera va balet teatri nomini oldi. «Lolaqizğaldoq» (R. Glier), «Raymonda» (A. Glazunov), «Ferenji» (B. Yanovskiy), «Boqçasaroy favvorasi», «Kavkaz asiri» (B. Asafyev) kabi B.lar qöyildi. 1933 i. Toşkentda 1-Respublika balet maktabi (1935 y.dan Tamaraxonim nomida) oçildi. 1933 y. birinçi özbek milliy B. pantomimasi — «Paxta» (baletmeyster Usta Olim Komilov) sahnalaştirildi. Keyinçalik «Şohida» (F. Tal), «Gulandom» (Ye. Brusilovskiy), «Toğlar qalbi» (A. Balançivadze), «Laylakça» (D. Klebanov) kabi B.lar özbek mumtoz va xalq raqslari asosida yaratildi. 1941 y.da balet maktabining birinçi bitiruvçilari G. Izmaylova, R. Urmanseva, N. Tarşilova qabilar balet truppasiga kelib qöşildi. Ammo truppada tayyorlangan kordebaletning yuqligi mumtoz B.lar qöyiş imkonini bermasdi. 1943 y.dagina «Oqbilak» (S. Vasilenko) baleti qöyildi. 1948 y. özbek opera va balet teatri Sverdlov nomidagi rus opera va balet teatri b-n birlaştirilib, A. Navoiy nomidagi opera va balet teatriga aylantirildi va tajribali kordebalet artistlari b-n kuçaytirildi. «Bukri toyçoq» (Ç. Puni), «Don Kixot» (L. Minkus), «Oqquş köli» (P. Çaykovskiy) kabi mumtoz, «Raqqosa» (G. Muşel) kabi milliy B.lar qöyildi. 1948 — 51 y.lar Moskva xoreografiya bilim yurti qoşida oçilgan özbek balet studiyasida H. Komilova, G. Mavayeva, K. Yusupova, F. Nosirova, Yo. Hojisaidova, L. Başirova, A. Nazrullayev, R. Tanguriyev va b. ta'lim oldilar.

    1947 y. Toşkentda xoreografiya bilim yurti taşkil qilindi. «Yoşlik» (M. Çulaki), «Esmeralda» (Ç. Puni), «Uyqudagi gözal» (P. Çaykovskiy) kabi spektakllar qöyildi. 50-y.larning örtalarida balet truppasi B. Krriyeva, L. Komilova, S. Tanguriyeva, V. Proskurina, R. Kurmasva, V. Vasilyev, K. Soatov va b. balet artistlari b-n töldirildi. Truppa tarkibining yangilanişi repertuarga ijro uslubi murakkab mumtoz B.larni («Jizel», «Şopeniana») kiritiş imkonini berdi. 60-y.larda «Bolero» (M. Ravel), «Don Juan» (K. Glyuk), «Spartak» (A. Xaçaturyan), «Korsar» (A. Adan), «Kaşmir afsonasi» (G. Muşel), «Layli va Majnun» (I. Akbarov), «Sevgi tumori», «Temur Malik» (M. Aşrafiy), «Qirqqiz» (L. Feygin), «Semurğ» (B. Brovsin), «Suhayl va Mehri» (M. Leviyev) va b. B.lar sahnalaştirildi. 70-y.larga kelib, mumtoz, zamonaviy va milliy baletlar b-n özbek B.i boyidi. «Tanavor» (A. Kozlovskiy), «Oyimqiz va bezori» (D. Şostakoviç), «Antoniy va Kleopatra» (E. Lazarev), «Afsonalar vodiysida» (U. Musayev), «Dunyoning yaratilişi» (A. Petrov), «Sevgi haqida qissa» (O. Medikov), «Sevgi va qiliç» (M. Aşrafiy), «Uzilgan qöşiq» (A. Kalninş) va b. spektakllar şular jumlasidan.

    80 — 90-y.lar kompozitor va baletmeystrlarning milliy B. yaratiş borasidagi harakatlari kuçaydi. «Navröz» (Ik. Akbarov), «Quyoşga ta'zim» (R. Ab-dullayev), «Tömaris» (U. Musayev) kabi B.lar milliy baletimiz mavqeini yanada kötardi. G. Izmaylova, B. Qoriyeva, V. Vasilyev, G. Hamroyeva, N. Yoqubova, R. Tanguriyev, S. Tanguriyeva, 3. Davletmurodova, R. Karimova, F. Sa'dullayeva qabilar özbek B.ini rivojlanişiga munosib hissa qöşdilar. 1997 y. Toşkent xoreografiya bilim yurti negizida Toşkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi hamda xoreografiya maktabinternati taşkil etildi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    БАЛЕТ (лот. ballo — рақсга тушаман) — асар мазмуни мусиқий хореографик образлар воситаси б-н ифодаланадиган саҳна санъати тури. Ўзида санъатнинг драматургия, мусиқа, хореография, тасвирий санъат каби турларини уйғунлаштиради, бу санъат турларининг ҳаммаси алоҳида-алоҳида мавжуд бўлмай, Б.нинг синтез маркази бўлган хореографияга бўйсунади. Б. либретточи, композитор, балетмейстер ва рассом ҳамкорлигида яратилади. Б.нинг драматургик асоси либретто (сценарий) дан бошланиб, унда асарнинг асосий мазмуни, ғоя, зиддият ва характерлари аниқ белгиланади. Либретто кўпинча адабий асарга асосланиб, уни мусиқа ва хореографияда гавдалантириш имконияти ҳисобга олинади. Сценарий асосида эса композитор Б. мусиқасини яратади. Унинг изчиллиги, саҳна кўриниши, парда ва номерларга бўлиниши сценарийда кўрсатилади. Мусиқа фақат сценарийни ифодалабгина қолмай, балки мусиқали образларнинг мазмуни б-н уни бойитади. Б. мусиқаси хореографияни яратиш учун асос бўлиб хизмат қилади. Б.— мусиқада ёзилган, хореографияда гавдалантирилган драма. Хореографик ҳаракатнинг асоси рақс ва инсон танасининг пластикасидир. Б.да рақснинг мумтоз, характерли, саҳна, халқ, эркин пластика, «модерн» каби турларидан фойдаланилади. Мумтоз рақс Европа Б. санъатида етакчи ўринни эгаллаб, пантомима, рақснинг бошқа турлари, спорт ва акробатика элементлари б-н бойиб бормоқда. Б. спектаклида декорация, либос, ёруғлик ва б. ҳамма тасвирий воситаларни мусиқийхореографик ҳаракатга уйғунлаштириш рассомнинг вазифасидир. Б. спектаклининг ижроси, мусиқий талқини ва мусиқа б-н рақс ҳаракатининг уйғунлигига дирижёр раҳбарлик қилади. Б.нинг фожиа, комедия, пьеса, Б.— симфония каби жанрлари мавжуд. Б. спектакллари бир пардали, кўп пардали бўлади. Б. атамаси асосан 16 — 19-а. лар давомида шаклланган Европа Б. санъатини ифодалайди, лекин 20-а.дан кенгроқ талқин қилиниб, Осиё ва Африка мамлакатларининг рақс томошаларига нисбатан ҳам ишлатилади. Хоз. Европа Б.ининг пайдо бўлиши қад. халқ мусиқали рақс томошаларига бориб тақалади. 15 — 16-а.лар театрлашган рақсларнинг шаклланиш жараёни аввал Италияда, сўнг бошқа мамлакатларда Б. санъатини вужудга келишига сабаб бўлди. 1581 й. Францияда яхлит ва ривожланган мазмунли мусиқа, рақс, пантомима, сўз ва ашула б-н ифодаланган биринчи Б. спектакли («Қироличанинг ҳажвий балети») яратилди. 1661 й. Парижда ташкил қилинган «Қироллик рақс академияси» Б.нинг профессионал санъатга айланишида катта роль ўйнади. 18-а.да Англия, Австрия ва Францияда Б. батамом мустақил санъат тури сифатида шаклланди. Россияда биринчи Б. спектакли 17-а.нинг 70-й.ларида («Орфей ва Эвредика ҳақида балет») яратилган.

    Ўзбек халқи қадимдан ўзининг мумтоз рақсига, ранг-баранг, ривожланган рақс маданиятига эга бўлиб, бу Ўзбекистонда профессионал Б. санъатининг ривожланишига катта таъсир кўрсатган. 1918 й. Тошкентда Туркистон халқ консерваторияси заминида Давлат рус опера театри ташкил қилинди. Театр қошида кичик балет труппаси ҳам бўлган. 1929 й. театр опера ва балет театри номини олди. «Лолақизғалдоқ» (Р. Глиэр), «Раймонда» (А. Глазунов), «Ференжи» (Б. Яновский), «Боқчасарой фаввораси», «Кавказ асири» (Б. Асафьев) каби Б.лар қўйилди. 1933 и. Тошкентда 1-Республика балет мактаби (1935 й.дан Тамарахоним номида) очилди. 1933 й. биринчи ўзбек миллий Б. пантомимаси — «Пахта» (балетмейстер Уста Олим Комилов) саҳналаштирилди. Кейинчалик «Шоҳида» (Ф. Таль), «Гуландом» (Е. Брусиловский), «Тоғлар қалби» (А. Баланчивадзе), «Лайлакча» (Д. Клебанов) каби Б.лар ўзбек мумтоз ва халқ рақслари асосида яратилди. 1941 й.да балет мактабининг биринчи битирувчилари Г. Измайлова, Р. Урманцева, Н. Таршилова қабилар балет труппасига келиб қўшилди. Аммо труппада тайёрланган кордебалетнинг йуқлиги мумтоз Б.лар қўйиш имконини бермасди. 1943 й.дагина «Оқбилак» (С. Василенко) балети қўйилди. 1948 й. ўзбек опера ва балет театри Свердлов номидаги рус опера ва балет театри б-н бирлаштирилиб, А. Навоий номидаги опера ва балет театрига айлантирилди ва тажрибали кордебалет артистлари б-н кучайтирилди. «Букри тойчоқ» (Ч. Пуньи), «Дон Кихот» (Л. Минкус), «Оққуш кўли» (П. Чайковский) каби мумтоз, «Раққоса» (Г. Мушель) каби миллий Б.лар қўйилди. 1948 — 51 й.лар Москва хореография билим юрти қошида очилган ўзбек балет студиясида Ҳ. Комилова, Г. Маваева, К. Юсупова, Ф. Носирова, Ё. Ҳожисаидова, Л. Баширова, А. Назруллаев, Р. Тангуриев ва б. таълим олдилар.

    1947 й. Тошкентда хореография билим юрти ташкил қилинди. «Ёшлик» (М. Чулаки), «Эсмеральда» (Ч. Пуньи), «Уйқудаги гўзал» (П. Чайковский) каби спектакллар қўйилди. 50-й.ларнинг ўрталарида балет труппаси Б. Крриева, Л. Комилова, С. Тангуриева, В. Проскурина, Р. Курмасва, В. Васильев, К. Соатов ва б. балет артистлари б-н тўлдирилди. Труппа таркибининг янгиланиши репертуарга ижро услуби мураккаб мумтоз Б.ларни («Жизель», «Шопениана») киритиш имконини берди. 60-й.ларда «Болеро» (М. Равель), «Дон Жуан» (К. Глюк), «Спартак» (А. Хачатурян), «Корсар» (А. Адан), «Кашмир афсонаси» (Г. Мушель), «Лайли ва Мажнун» (И. Акбаров), «Севги тумори», «Темур Малик» (М. Ашрафий), «Қирққиз» (Л. Фейгин), «Семурғ» (Б. Бровцин), «Суҳайл ва Меҳри» (М. Левиев) ва б. Б.лар саҳналаштирилди. 70-й.ларга келиб, мумтоз, замонавий ва миллий балетлар б-н ўзбек Б.и бойиди. «Танавор» (А. Козловский), «Ойимқиз ва безори» (Д. Шостакович), «Антоний ва Клеопатра» (Э. Лазарев), «Афсоналар водийсида» (У. Мусаев), «Дунёнинг яратилиши» (А. Петров), «Севги ҳақида қисса» (О. Медиков), «Севги ва қилич» (М. Ашрафий), «Узилган қўшиқ» (А. Калниньш) ва б. спектакллар шулар жумласидан.

    80 — 90-й.лар композитор ва балетмейстрларнинг миллий Б. яратиш борасидаги ҳаракатлари кучайди. «Наврўз» (Ик. Акбаров), «Қуёшга таъзим» (Р. Аб-дуллаев), «Тўмарис» (У. Мусаев) каби Б.лар миллий балетимиз мавқеини янада кўтарди. Г. Измайлова, Б. Қориева, В. Васильев, Г. Ҳамроева, Н. Ёқубова, Р. Тангуриев, С. Тангуриева, 3. Давлетмуродова, Р. Каримова, Ф. Саъдуллаева қабилар ўзбек Б.ини ривожланишига муносиб ҳисса қўшдилар. 1997 й. Тошкент хореография билим юрти негизида Тошкент давлат миллий рақс ва хореография олий мактаби ҳамда хореография мактабинтернати ташкил этилди.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.