Balet

Balet (fransuzça ballet, italyança balletto, lotinça ballo — «raqsga tuşaman») — asar mazmuni musiqa va xoreografiya, ya'ni raqs va plastik harakat vositasida oçib beriladigan sahna san'ati turi. Bu söz ham san'at turining özini, ham alohida sahna asarini anglatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, balet 15-asrda Italiya Uyğoniş davri saroylarida paydo bölgan, keyin Fransiya va Rossiyada konsert raqsi sifatida rivojlanib, öz atamalar tizimiga ega murakkab texnikali san'atga aylangan.12

ÖzME balet bir neça san'at turini — dramaturgiya, musiqa, xoreografiya va tasviriy san'atni — birlaştirişini, ularning barçasi esa markaziy ifoda vositasi bölgan xoreografiyaga böysunişini ta'kidlaydi. Spektakl librettoçi, kompozitor, Baletmeyster va rassomning hamkorligida yaratiladi. Asarning asosi — libretto (ssenariy): unda voqea mazmuni, asosiy ğoya, ziddiyat va qahramonlar xarakteri belgilanadi. Libretto köpinça biror adabiy asar asosida yoziladi. Kompozitor şu ssenariyga tayanib musiqa yaratadi, baletmeyster esa musiqa asosida raqslarni sahnalaştiradi. Rassom dekoratsiya, libos va yoruğlikni harakat bilan uyğunlaştiradi, dirijyor esa ijroning musiqiy talqini uçun javob beradi.

Rusça Vikipediyaga köra, klassik balet spektakli aniq syujetga quriladi, biroq 20-asrda dramaturgiyasi faqat musiqaning rivojiga tayanadigan «syujetsiz» balet ham paydo bölgan. Asosiy raqs turlari — mumtoz (klassik) va xarakterli raqs; ikkinçisiga 19-asrdan boşlab sahna uçun qayta işlangan xalq raqslari kiritilgan. Qahramonlarning his-tuyğulari va «suhbati» pantomima orqali beriladi. Zamonaviy baletda modern va jaz raqsi, gimnastika va akrobatika unsurlari ham işlatiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, birinçi balet deb 1581-yil 15-oktabrda fransuz saroyida körsatilgan «Qiroliçaning komediya baleti» hisoblanadi; uni italyan skripkaçisi Baltazarini de Bojuayo sahnalaştirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, dastlabki saroy baletlarida asosan zodagon havaskorlar raqs tuşgan. Fransuz saroy baleti qirol Lyudovik XIV davrida eng yuksak çöqqiga çiqqan: u 1661-yilda Qirollik raqs akademiyasini ta'sis etgan, 1672-yilda tuzilgan Qirollik musiqa akademiyasi (Parij operasi) qoşida esa ilk professional balet truppasi vujudga kelgan. Baletmeyster Pyer Boşan oyoqlarning beş asosiy holatini işlab çiqqan. ÖzME'ga köra, 18-asrda balet Angliya, Avstriya va Fransiyada butunlay mustaqil san'at turi sifatida şakllangan; rusça Vikipediya bunda fransuz baletmeysteri Jan-Jorj Noverr islohotlarining rolini alohida ta'kidlaydi.

19-asr boşlarida romantik balet davri boşlandi: inglizça Vikipediyaga köra, uning ilk namunasi «Silfida» hisoblanadi, eng maşhuri esa «Jizel»dir. Bu davrda raqqosalarning barmoq uçida raqs tuşişi keng tarqaldi. Rossiyada birinçi balet spektakli 1673-yilda podşoh Aleksey Mixayloviç saroyida körsatilgan. Pyotr Çaykovskiyning «Oqquş köli», «Uyqudagi gözal» va «Şelkunçik» baletlari musiqasi rus baletining jahon miqyosidagi şuhratini oşirdi. 20-asr boşlarida Sergey Dyagilevning «Rus mavsumlari» truppasi Yevropada baletga qiziqişni qayta jonlantirdi; keyinçalik neoklassik, modern va zamonaviy balet yönalişlari paydo böldi.

ÖzME'ga köra, özbek xalqining boy mumtoz raqs an'analari mamlakatda professional balet san'atining şakllanişiga katta ta'sir körsatgan. 1918-yilda Toşkentda taşkil etilgan rus opera teatri qoşida kiçik balet truppasi bölgan, 1929-yilda teatr opera va balet teatri nomini olgan. 1933-yilda Toşkentda respublika balet maktabi oçilgan; 1935-yildan u Tamaraxonim nomi bilan atalgan. Şu yili Usta Olim Komilov sahnalaştirgan «Paxta» nomli birinçi özbek milliy balet-pantomimasi körsatilgan.

1948-yilda ikki teatr birlaştirilib, Alişer Navoiy nomidagi opera va balet teatri tuzilgan. Uning sahnasida «Don Kixot», «Oqquş köli», «Jizel» kabi mumtoz asarlar bilan bir qatorda milliy baletlar ham qöyilgan: «Layli va Majnun», «Temur Malik», «Semurğ», «Tanavor», «Tömaris» va boşqalar. 1947-yilda Toşkentda xoreografiya bilim yurti oçilgan, 1997-yilda esa uning negizida Toşkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi taşkil etilgan.