Rossiya

Rossiya, rasman Rossiya Federatsiyasi — Yevropaning şarqi va Osiyoning şimolida joylaşgan mamlakat, maydoni jihatidan dunyoda birinçi örinda turadi. Poytaxti — Moskva.

Uzbekça Vikipediyaga köra, Rossiya hududida örta paleolit davrida dastlabki manzilgohlar paydo bölgan, sönggi paleolitda odamlar Sibirning bir qismiga joylaşa boşlagan. Ingliz tilidagi manbada esa inson makoni quyi paleolitga borib taqalişi aytilgan. Milodgaça 1-ming yillikda şahar-davlatlar, Bospor va Skiflar davlati mavjud bölgan; keyinçalik gotlar, gunnlar, Turk xoqonligi, Xazar xoqonligi va Volga-Kama Bulğoriyasi kabi birlaşmalar hukm surgan.

9-asrda şarqiy slavyan qabilalari asosida Qadimgi Rus davlati (Kiyev Rusi) taşkil topdi. Ingliz manbasiga köra, u 988-yilda Vizantiyadan pravoslav xristianligini qabul qilgan. 12-asrda Kiyev Rusi parçalandi, Moskva knyazligi rus yerlarini birlaştirişda yetakçi böldi va 1547-yilda Rossiya podşohligi şakllandi. 1721-yilda Rossiya imperiya deb e'lon qilindi. 1917-yilgi inqilobdan keyin RSFSR tuzildi, 1922-yilda u Sovet Ittifoqi tarkibiga kirdi. 1991-yilda Sovet Ittifoqi tarqalgaç, RSFSR Rossiya Federatsiyasi nomini oldi.

Maydoni — taxminan 17,1 mln km². Hudud ğarbdan şarqqa 9 ming km dan ortiq (rus manbasida 10 ming km dan ortiq) çözilgan. Rossiya Tinç va Şimoliy Muz okeanlari hamda Atlantika okeani dengizlari bilan öralgan. Maydonning qariyb 70 foizi tekislik: ğarbda Şarqiy Yevropa tekisligi, undan şarqda Ural toğlari va Ğarbiy Sibir tekisligi joylaşgan. Mamlakatning eng baland nuqtasi — Elbrus toği (5642 m). Kamçatka va Kuril orollarida harakatdagi vulkanlar bor.

Iqlimi asosan kontinental; Saxa şarqida yanvarning örtaça harorati –40…–50°, Oymyakonda –72,2° gaça tuşadi. Rossiyada 120 mingga yaqin daryo bor; Volga Yevropaning eng uzun daryosi hisoblanadi. Baykal köli dunyodagi çuçuk suv zaxirasining beşdan bir qismini saqlaydi. Mamlakat kömir, neft, gaz, olmos, nikel va boşqa foydali qazilmalarga boy.

Uzbekça Vikipediyada Rossiya demokratik federativ respublika deb ta'riflangan; amaldagi Konstitutsiya 1993-yil 12-dekabrda qabul qilingan. Ingliz manbasi uni yarim prezidentlik respublikasi, rus manbasi federativ prezidentlik-parlament respublikasi deb atagan. Qonun çiqaruvçi organ — Federal majlis (Federatsiya Kengaşi va Davlat dumasi). Vladimir Putin 2000-yildan (rus manbasida 1999-yil 31-dekabrdan) prezident lavozimida (2008–2012-yillarda Dmitriy Medvedev prezident bölgan). Ingliz va rus manbalarida Putin davrida siyosiy tuzum avtoritar tusga kirgani qayd etilgan. Mamlakat 89 sub'yektdan iborat.

Ingliz manbasiga köra, Rossiya iqtisodiyoti sotib oliş qobiliyati pariteti böyiça dunyodagi eng yirik iqtisodiyotlar qatoriga kiradi va asosan neft hamda tabiiy gaz kabi mineral va energiya resurslariga tayanadi. Rus manbasida 2025-yilda nominal YaIM taxminan 2,5 trln dollar (dunyoda 9-örin), xarid qobiliyati pariteti böyiça 6,9 trln dollar (4-örin) deb körsatilgan. Pul birligi — rossiya rubli.

Rossiya köp millatli davlat. Özbekça Vikipediyada 100 dan ortiq millat va elat yaşaşi, ruslar aholining 81,5 foizini taşkil etişi aytilgan; rus manbasida 190 dan ortiq millat va ruslar 80 foizdan köpligi keltirilgan. Davlat tili — rus tili. Aholining aksariyati xristianlar, asosan pravoslavlar; qolganlari musulmon, yahudiy, buddaviylardir. Aholining taxminan 73–75 foizi şaharlarda yaşaydi. Ingliz manbasiga köra, Rossiyada YUNESKOning 32 ta Jahon merosi obyekti bor, Sankt-Peterburg esa yirik madaniy markaz hisoblanadi.