Yevrosiyo

Yevrosiyo — Yer şaridagi eng katta materik bölib, Yevropa va Osiyo qit'alarini öz içiga oladi. Unda Yer aholisining katta qismi yaşaydi.

Materiknint maydoni manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 55 million km², rusça Vikipediyada 53,6 million km², inglizça Vikipediyada taxminan 55 million km². Bu Yer quruqligining taxminan 36 foizini taşkil etadi (rusça manbada 36 %, inglizçada 36,2 %, özbekçada 36,6 %). Orollar maydoni özbekça manbada 2,75 million km², rusça manbada taxminan 3,45 million km².

Materik ğarbdan şarqqa 16 ming km, şimoldan janubga 8 ming km çözilgan. Uni ğarbdan Atlantika, şimoldan Şimoliy Muz, janubdan Hind va şarqdan Tinç okeani örab turadi. Rusça manbaga köra, bu tört okean bilan öralgan yagona materikdir. Materikning çekka nuqtalari: şimolda Çelyuskin burni, janubda Piay burni, ğarbda Roka burni, şarqda Dejnev burni. Yevrosiyo Şimoliy Amerikadan Bering böğozi, Afrikadan Gibraltar böğozi orqali ajralgan; Afrika bilan Suvayş kanali yaqinida quruqlik orqali tutaşgan.

Yevropa va Osiyo örtasidagi çegara şartli bölib, tarixan şakllangan. Uni köpinça Ural toğlari, Ural daryosi, Kaspiy dengizi, Qora dengiz, Bosfor va Dardanell böğozlari böylab ötkazişadi, biroq aniq çegara haqida yagona fikr yöq.

Balandligi jihatidan Yer yuzidagi eng baland toğlar — Himolay, şuningdek Qoraqurum, Hindukuş, Pomir va Tyanşan — şu materikda. Inglizça manbaga köra, Yerdagi eng baland 100 ta çöqqining barçasi Yevrosiyoda joylaşgan. Materik tuzilişida Alp–Himolay va Tinç okean olovli halqasi kabi faol mintaqalar bor, bu yerlarda zilzilalar tez-tez bölib turadi.

Manbalarda davlatlarning töliq röyxati keltirilmagan. Inglizça manbada materik miqyosidagi bir qança hamkorlik taşkilotlari tilga olingan: Mustaqil Davlatlar Hamdöstligi, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (2015-yilda taşkil etilgan), Şanxay hamkorlik taşkiloti (2001-yil 15-iyunda e'lon qilingan) va Osiyo–Yevropa uçraşuvi (ASEM, 1996-yildan har ikki yilda).

Özbekça Vikipediyada aholi 5,2 milliard kişi (2017-yil 19-oktabr) deb körsatilgan va bu Yer aholisining qariyb 74 foizini taşkil etadi. Rusça manbaga köra, 2025-yilda aholi 5,722 milliarddan oşgan, bu sayyora aholisining 70 foizdan köpini taşkil qiladi. Inglizça manbada 5 milliarddan ortiq, taxminan 70 foiz deyilgan. Inglizça manbaga köra, odamlar Yevrosiyoga Afrikadan 125 000 yil avval kelib joylaşgan.

Yevrosiyo qadimgi sivilizatsiyalar maskani bölgan: Mesopotamiya, Misr, Hind vodiysi va Xitoy şular jumlasidandir. Özbekça manbada materikning turli qismlarini boğlovçi Buyuk Ipak yölining ahamiyati katta bölgani qayd etilgan. „Yevrosiyo“ tuşunçasini geologiya va geografiyaga olim E. Zyuss kiritgan; özbekça manba buni 1883-yil, rusça manba 1880-yillar deb körsatadi.

Materiknint örganilişida Gerodot, Strabon, Ptolemey kabi qadimgi mualliflar ma'lumot qoldirgan. Özbekça manbaga köra, Muso al-Xorazmiy (783–850) boşçiligida 70 ga yaqin olim jahon xaritalarini tuzgan, Zahiriddin Muhammad Bobur esa „Boburnoma“da Örta Osiyo, Eron, Afğoniston va Hindiston haqida ma'lumot yozgan.

Inglizça manbaga köra, 1490-yillardagi dengiz yöllari kaşfiyotlari va 1869-yilda Suvayş kanalining oçilişi materik qismlari örtasida yangi aloqalarni yuzaga keltirgan. Geologik tarixda inglizça manba Yevrosiyo 375–325 million yil avval Sibir, Qozoğiston va Baltika qöşilişidan şakllanganini yozadi.