Rossiyada fuqarolar uruşi

Rossiyada fuqarolar uruşi — Oktyabr töntarişidan keyin sobiq Rossiya imperiyasi hududida hokimiyat uçun bolşeviklar va ularga qarşi turgan siyosiy kuçlar örtasida bölib ötgan köp tomonlama qurolli kuraş. ÖzME uni 1918–1922-yillarga sanaydi, inglizça Vikipediya esa boşlanişini 1917-yilga, keng kölamli uruşga aylanişini 1918-yilning may–iyun oylariga boğlaydi. Uruş xorijiy davlatlar aralaşuvi bilan qöşilib ketgan va natijada bolşeviklar mamlakatning köp qismida hokimiyatni saqlab qolgan; keyinroq şu hududda Sovet Ittifoqi tuzilgan.1

1917-yil fevral inqilobi natijasida imperator Nikolay II taxtdan voz keçgan, Muvaqqat hukumat esa uruşdan çiqiş masalasini hal qila olmagan. Oktyabrda bolşeviklar bu hukumatni ağdarib, hokimiyatni qölga olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ular Ta'sis majlisi saylovida yutqazgaç, majlisni tarqatib yuborgan va boşqa partiyalarni asta-sekin ta'qib qila boşlagan. ÖzME'ga köra, Rossiya Birinçi jahon uruşidan çiqqandan söng Germaniya va Avstriya-Vengriya qöşinlari Ukraina, Belorussiya, Boltiqböyi va Janubiy Rossiyani egallagan; 1918-yil martida imzolangan Brest sulhiga köra bu yerlarning katta qismi Germaniya nazoratiga ötgan.

Uruşda ikki asosiy tomon — bolşeviklar boşçiligidagi Qizil armiya va oq harakat qatnaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, oqlar asosan sobiq imperiya ofitserlaridan iborat bölib, admiral A. V. Kolçak atrofida birlaşgan. Bundan taşqari anarxistlar, söl eserlar va boşqa sotsialistik guruhlar, şuningdek «yaşil» deb atalgan dehqon qöşinlari ham ikkala asosiy tomonga qarşi kuraşgan.

1918-yil martida Murmanskka Antanta davlatlarining qöşinlari tuşirilgan, aprelda Yaponiya Vladivostokni egallagan, may oyida esa asirlikdagi qariyb 40 ming kişilik çexoslovak korpusi qözğolon kötargan. Şu yilning yozi va kuzida mamlakatning katta qismida mustaqil hukumatlar paydo bölgan: Samarada Ta'sis majlisi a'zolari qömitasi (Komuç), Tomskda Muvaqqat Sibir hukumati, Ufada Direktoriya, Arxangelskda Şimoliy viloyat hukumati, Aşxobodda Zakaspiy Muvaqqat hukumati.

ÖzME'ga köra, bolşeviklar hokimiyatni kuç bilan saqlab qolişga intilgan. 1918-yil fevralida Qizil armiya tuzilgan, «harbiy kommunizm» siyosati joriy etilgan: oziq-ovqat razvyorstkasi asosida maxsus otryadlar dehqonlardan don va boşqa mahsulotlarni majburan yiğib olgan. 1918-yil yozida 18 yoşdan 40 yoşgaça bölgan erkaklar uçun majburiy harbiy xizmat kiritilgan, qismlarga harbiy komissarlar tayinlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, armiyani qayta qurişga L. Trotskiy boşçilik qilgan va unga köplab sobiq podşo ofitserlari jalb etilgan. 1918-yil 5-sentyabrdagi «Qizil terror haqida»gi qaror Favqulodda komissiyaga sudsiz otiş huquqini bergan. ÖzME qayd etişiça, bolşeviklarning raqiblari ham şunga öxşaş şafqatsiz çoralarni qöllagan.

Qizil armiya tez ösib, 1920-yilga kelib beş million kişiga yetgan. 1918-yilning ikkinçi yarmida u Volgaböyi va Uralni egallagan, noyabrda sovet hukumati Brest sulhini bekor qilgan. «Harbiy kommunizm» siyosati köplab dehqon va kazak qözğolonlariga sabab bölgan, ular qurol kuçi bilan bostirilgan.

1919-yilning bahorida oqlar uç yönalişdan — şarqdan Kolçak, janubdan general A. I. Denikin, ğarbdan general N. N. Yudeniç boşçiligida hujumga ötgan. Qizil armiya bu hujumlarni qaytarib, avval Ural va Sibirni egallagan, keyin Oryol va Voronej yaqinida Denikinni yengib, uning qöşinlarini Qrimga siqib çiqargan; kuzda Petrograd yaqinida Yudeniç qöşini tor-mor etilgan. Xorijiy davlatlar öz kuçlarini asta-sekin olib çiqib ketgan.

Polşa bilan uruşdan keyin, 1920-yil noyabrida general P. N. Vrangel qöşinlari Qrimdan çiqarib yuborilgan; ÖzME'ga köra, 145 mingdan ortiq kişi 126 kemada Sevastopoldan xorijga ketgan. 1920–1921-yillarda Ukraina va Kavkazdagi milliy hukumatlar ağdarilib, bu hududlarda sovet tuzumi örnatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Estoniya, Latviya va Litva esa mustaqilligini saqlab qolgan. 1921–1922-yillarda Kronştadt, Tambov guberniyasi va boşqa joylardagi qözğolonlar bostirilgan. 1922-yil 25-oktyabrda Uzoq Şarqdagi oq hukumat tugatilgaç, uruş nihoyasiga yetgan.

ÖzME ta'kidlaşiça, Turkiston ölkasida Rossiyadagi kabi fuqarolar uruşi bölmagan, xorijiy qöşinlar ham bu hududga kirmagan (Zakaspiy viloyati bundan mustasno). Bu yerda sovet hokimiyatiga qarşi istiqlolçilik harakati boşlangan. Ba'zi oq ofitserlar Farğona vodiysiga kelib, qörboşilar guruhlarida harbiy maslahatçi bölib işlagan, Katta Ergaş, Madaminbek va Junaidxon oq generallar bilan ayrim aloqalar örnatgan; biroq qörboşilar bu aloqalarni tez orada uzgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Örta Osiyodagi bolşeviklarga qarşi qurolli harakat 1920-yillarning oxirigaça davom etgan.

Uruş ulkan talafotlarga olib kelgan. ÖzME ma'lumotiça, oçarçilik, kasalliklar, terror va jangovar harakatlar oqibatida 8–13 million kişi halok bölgan, 2 million kişi mamlakatni tark etgan, xalq xöjaligiga yetkazilgan zarar 50 milliard oltin rubl atrofida baholanadi. Inglizça Vikipediyada qurbonlar soni 7–12 million kişi deb körsatilgan va ularning köpçiligi tinç aholi bölgani ta'kidlanadi.