Rossiyada fuqarolar uruşi

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 267–269-b. — ziyouz.com

Rossiyada fuqarolar uruşi - Oktyabr töntarişi natijasida Rossiyada hokimiyatni qölga kiritgan bolşeviklar b-n boşqa ijtimoiy guruhlar va siyosiy kuçlar örtasidagi uruş (1918—1922). Bu uruş Rossiyaga bostirib kirgan 14 ta davlatning intervensiyasi b-n özaro qöşilib ketgan. Rossiya Birinçi jahon uruşidan çiqqandan keyin Germaniya va Avstriya-Vengriya qöşinlari unga karaşli Ukraina, Belorussiya, Boltiqböyi va Jan. Rossiyani bosib olişgan (1918 y. fev.). Brest sulhi (1918 y. mart) imzolangandan keyin bu hududlarning katta qismi Germaniya ixtiyoriga ötgan. 1918 y. martda Angliya—AQŞ— Italiya — Kanada qöşinlari Murmanskka tuşirildi; apr. da yaponlar Vladivostokni egallaşdi; may oyida AvstriyaVengriya armiyasining asir olingan 40 ming kişilik çexoslovak korpusi askarlari isyon kötardi. Bularning hammasi yangi hokimiyat uçun jiddiy xavf tuğdirgan.

1918 y. yozi — kuzida Rossiyaning 3/4 qismida turli hukumatlar, Mas, 8 iyunda Samarada esermenşeviklarning Volgaböyi hukumati — ta'sis majlisi a'zolarining komiteti (Komuç) (xukumat raisi — eser V. K. Volskiy); 23 iyunda Tomskda Muvaqqat Sibir hukumati (xukumat raisi — P. V. Vologorskiy); 23 sent.da Ufa Direktoriyasi (raisi — N. D. Avksentyev); 28 sent.da Arxangelsk guberniyasida şim. viloyat Muvaqqat xukumati (xukumat raisi general Ye. K. Miller); Aşxobodda Zakaspiy Muvaqqat xukumati (xukumat raisi— eser Funtikov) tuzilgan. Biroq hokimiyatni zöravonlik b-n egallagan bolşeviklar uni kurol kuçi b-n saqlab qolişga urinişgan. 1918 y. fev.da qizil armiya taşkil qilingan, bolşeviklar «harbiy kommunizm» siyosatiga ötişgan. Oziq-ovqat taqsimoti (razvyorstka) natijasida oziq-ovqat töplovçi otryadlar (prodotryadlar) taşkil qilinib, ular aholi qölidagi oziq-ovqat mahsulotlarini tortib oliş b-n şuğullangan. 1918 y. yozida qizil armiya zudlik b-n qayta qurilgan. 18 yoşdan 40 yoşgaça bölgan barça erkaklar uçun majburiy harbiy xizmat joriy qilindi, armiyada harbiy komissar lavozimi ta'sis etildi, sinfiylik tamoyillariga amal qilindi va markaziy boşqaruvga ötildi (1918 y. iyul). Sovet rejimi öz mavqeini saqlaşda harbiy tayançi bölgan qizil askarlarga köplab imtiyozlar bergan.

1918 y. 5 sent.da RSFSR XKS «Kizil terror haqida» dekret çiqarib, front va uning orqasida kuraşning şafqatsiz şakli — ommaviy terrorni qöllagan. Butunrossiya Favkulodda Komissiyasi (BFK) ga fuqarolarni heç qanday sud va tergovsiz otiş huquqi berilgan. Çekistlarning şafqatsizligi sovet hokimiyatining öziga xos ramziga aylangan. Bolşeviklar va sovetlarga qarşi kuçlar ham ularga nisbatan xuddi şunday çoralar körişgan. Fuqarolar uruşi özining butun dahşatli qonunlarini ommaviy ravişda namoyiş kilgan.

Qizil armiyaning qayta kurilişi natijasida u tez orada dunyodagi eng katta va tajovuzkor armiyalardan biriga aylangan (1918 y. bahorida 300000; yozida 600000; kuzida 1 mln.; 1920 y.da 5 mln. kişi). 1918 y. 2-yarmida u Şarqiy frontda dastlabki ğalabalarini qölga kiritgan. Volgaböyi va Uralni egallagan. 1918 y. 13 noyab.da sovet xukumati Brest sulhini bekor qilgandan söng, Ukraina, Belorussiya va Boltiqböyi Rossiyaga qöşib olingan. «Harbiy kommunizm» siyosati, kazaklar va badavlat krestyanlar (dehqonlar)ni yöqotişga möljallangan harbiy harakatlarga qarşi Rossiyaning turli mintaqalarida krestyanlar va kazaklarning köplab isyonlari va qözğolonlari bölib ötgan. Biroq sovet hokimiyatiga qarşi qaratilgan bunday norozilik çiqişlari (1918 y. iyun — Tambov; iyul — Yaroslavl; avg. — Livensk va h.k.) ni qizil armiya şafqatsizlik b-n bostirgan.

1919 y. mart—may oylarida kizil armiya Rossiya şarqida admiral A. V. Kolçak, jan.da general A. I. Denikin, ğarbida general N. N. Yudeniçning juda katta hujumlarini qaytarişga muvaffaq böldi. Şarqiy front köşinlarining may — iyul oylaridagi umumiy hujumi natijasida qizil armiya Ural, keyinçalik Sibirni egalladi. 1919 y. apr.avg. oylarida xorijiy davlatlar Jan. Ukraina, Qrim, Bokudan öz qöşinlarini olib çiqib ketişga majbur bölişgan. Kizil armiyaning Jan. front qöşinlari Oryol va Voronej atroflarida Denikin armiyasini mağlubiyatga uçratib, ularni Qrimga surib çiqargan (1920 y. mart). 1919 y. kuzida Petrograd atrofida Yudeniç armiyasi tormor kilingan. 1920 y. boşlarida Rossiyaning Şim. Guberniyalari va Kaspiy dengizi sohillari egallandi. Antanta davlatlari barça qöşinlarini butunlay çaqirib olgan.

Rossiya-Polşa uruşidan söng, kizil armiya general P. N. Vrangel (1878— 1928) qöşinlariga kuçli zarba bergan va ularni Qrimdan surib çiqargan (1920 y. noyab.). Vrangel boşçiligida 145693 kişi 126 kemada Sevastopoldan xorijga jönab ketişga majbur bölgan. Ukraina, Ozarbayjon, Gruziya, Armaniston respublikalaridagi mustaqil milliy hukumatlar ham qizil askarlar tomonidan tormor keltirilgan. Bu hududlarda sovet rejimi örnatilib, ular sovet Rossiyasi tarkibiga kiritilgan (1920—21). 1921— 22 y.larda Kronştadt, Tambov guberniyasi (A. S. Antonov boşçiligida), Ukrainaning köplab tumanlari va b. joylarda bolşeviklarga qarşi kötarilgan isyonlar va qözğolonlar ham qizil armiya tomonidan şafqatsiz ravişda bostirilgan. Uzoq Şarqdagi oq gvardiyaçilar hukumati ham tugatilgaç (1922 y. 25 okt.), R.f.u. tugadi.

Rossiyadan farqpi ölaroq, bu davrda Turkiston mintaqasida fuqarolar uruşi bölmagan, xorijiy davlatlar bu hududga öz qöşinlarini ham kiritmaganlar (faqat Zakaspiy viloyati bundan mustasno). Turkistonda sovet rejimi örnatilgaç, bosqinçi kizil armiya va bolşeviklarga qarşi istiqlolçilik harakati boşlangan. Keyinçalik ba'zi oq gvardiyaçi ofitserlar Rossiyadan Farğona vodiysiga kelib, qörboşilar guruhlarida harbiy instruktor sifatida faoliyat körsatişgan. Katta Ergaş, Madaminbek, Junaidxon b-n Kolçak, A. I. Dutov, Annenkov örtasida ayrim aloqalar bölgan. Biroq Kolçak va b.ning Turkistondagi bu harakatdan öz maqsadlari yölida foydalanişini sezgan qörboşilar ular b-n aloqalarni töxtatişgan.

R.f.u. katta yöqotişlar keltirgan. Oçarçilik, turli kasalliklar, terror vaharbiy harakatlarda 8—13 mln. kişi (ulardan faqat 1 mln. qizil askarlar) qalok bölgan. Bu davrda 2 mln. kişi Rossiyani tark etgan. Xalq xöjaligiga keltirilgan moddiy zarar taxm. 50 mlrd. oltin rublni taşkil qiladi. Sanoat mahsulotlari i.ç. 1913 y.ga qaraganda deyarli 20%, kömir qazib çiqariş 33%, neft oliş 50%, q.x. mahsulotlari yetiştiriş esa 40% qisqargan.

Ad.: Grajdanskaya voyna v Rossii: perekrestok mneniy, M., 1994; Istoriya Rossii XX vek, M., 2000; Istoriya Sovetskoy Rossii, Sankt-Peterburg, 2001.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РОССИЯДА ФУҚАРОЛАР УРУШИ - Октябрь тўнтариши натижасида Россияда ҳокимиятни қўлга киритган большевиклар б-н бошқа ижтимоий гуруҳлар ва сиёсий кучлар ўртасидаги уруш (1918—1922). Бу уруш Россияга бостириб кирган 14 та давлатнинг интервенцияси б-н ўзаро қўшилиб кетган. Россия Биринчи жаҳон урушидан чиққандан кейин Германия ва Австрия-Венгрия қўшинлари унга карашли Украина, Белоруссия, Болтиқбўйи ва Жан. Россияни босиб олишган (1918 й. фев.). Брест сулҳи (1918 й. март) имзолангандан кейин бу ҳудудларнинг катта қисми Германия ихтиёрига ўтган. 1918 й. мартда Англия—АҚШ— Италия — Канада қўшинлари Мурманскка туширилди; апр. да японлар Владивостокни эгаллашди; май ойида АвстрияВенгрия армиясининг асир олинган 40 минг кишилик чехословак корпуси аскарлари исён кўтарди. Буларнинг ҳаммаси янги ҳокимият учун жиддий хавф туғдирган.

1918 й. ёзи — кузида Россиянинг 3/4 қисмида турли ҳукуматлар, Мас, 8 июнда Самарада эсерменьшевикларнинг Волгабўйи ҳукумати — таъсис мажлиси аъзоларининг комитети (Комуч) (хукумат раиси — эсер В. К. Вольский); 23 июнда Томскда Муваққат Сибирь ҳукумати (хукумат раиси — П. В. Вологорский); 23 сент.да Уфа Директорияси (раиси — Н. Д. Авксентьев); 28 сент.да Архангельск губерниясида шим. вилоят Муваққат хукумати (хукумат раиси генерал Е. К. Миллер); Ашхободда Закаспий Муваққат хукумати (хукумат раиси— эсер Фунтиков) тузилган. Бироқ ҳокимиятни зўравонлик б-н эгаллаган большевиклар уни курол кучи б-н сақлаб қолишга уринишган. 1918 й. фев.да қизил армия ташкил қилинган, большевиклар «ҳарбий коммунизм» сиёсатига ўтишган. Озиқ-овқат тақсимоти (развёрстка) натижасида озиқ-овқат тўпловчи отрядлар (продотрядлар) ташкил қилиниб, улар аҳоли қўлидаги озиқ-овқат маҳсулотларини тортиб олиш б-н шуғулланган. 1918 й. ёзида қизил армия зудлик б-н қайта қурилган. 18 ёшдан 40 ёшгача бўлган барча эркаклар учун мажбурий ҳарбий хизмат жорий қилинди, армияда ҳарбий комиссар лавозими таъсис этилди, синфийлик тамойилларига амал қилинди ва марказий бошқарувга ўтилди (1918 й. июль). Совет режими ўз мавқеини сақлашда ҳарбий таянчи бўлган қизил аскарларга кўплаб имтиёзлар берган.

1918 й. 5 сент.да РСФСР ХКС «Кизил террор ҳақида» декрет чиқариб, фронт ва унинг орқасида курашнинг шафқатсиз шакли — оммавий террорни қўллаган. Бутунроссия Фавкулодда Комиссияси (БФК) га фуқароларни ҳеч қандай суд ва терговсиз отиш ҳуқуқи берилган. Чекистларнинг шафқатсизлиги совет ҳокимиятининг ўзига хос рамзига айланган. Большевиклар ва советларга қарши кучлар ҳам уларга нисбатан худди шундай чоралар кўришган. Фуқаролар уруши ўзининг бутун даҳшатли қонунларини оммавий равишда намойиш килган.

Қизил армиянинг қайта курилиши натижасида у тез орада дунёдаги энг катта ва тажовузкор армиялардан бирига айланган (1918 й. баҳорида 300000; ёзида 600000; кузида 1 млн.; 1920 й.да 5 млн. киши). 1918 й. 2-ярмида у Шарқий фронтда дастлабки ғалабаларини қўлга киритган. Волгабўйи ва Урални эгаллаган. 1918 й. 13 нояб.да совет хукумати Брест сулҳини бекор қилгандан сўнг, Украина, Белоруссия ва Болтиқбўйи Россияга қўшиб олинган. «Ҳарбий коммунизм» сиёсати, казаклар ва бадавлат крестьянлар (деҳқонлар)ни йўқотишга мўлжалланган ҳарбий ҳаракатларга қарши Россиянинг турли минтақаларида крестьянлар ва казакларнинг кўплаб исёнлари ва қўзғолонлари бўлиб ўтган. Бироқ совет ҳокимиятига қарши қаратилган бундай норозилик чиқишлари (1918 й. июнь — Тамбов; июль — Ярославль; авг. — Ливенск ва ҳ.к.) ни қизил армия шафқатсизлик б-н бостирган.

1919 й. март—май ойларида кизил армия Россия шарқида адмирал А. В. Колчак, жан.да генерал А. И. Деникин, ғарбида генерал Н. Н. Юденичнинг жуда катта ҳужумларини қайтаришга муваффақ бўлди. Шарқий фронт кўшинларининг май — июль ойларидаги умумий ҳужуми натижасида қизил армия Урал, кейинчалик Сибирни эгаллади. 1919 й. апр.авг. ойларида хорижий давлатлар Жан. Украина, Қрим, Бокудан ўз қўшинларини олиб чиқиб кетишга мажбур бўлишган. Кизил армиянинг Жан. фронт қўшинлари Орёл ва Воронеж атрофларида Деникин армиясини мағлубиятга учратиб, уларни Қримга суриб чиқарган (1920 й. март). 1919 й. кузида Петроград атрофида Юденич армияси тормор килинган. 1920 й. бошларида Россиянинг Шим. Губерниялари ва Каспий денгизи соҳиллари эгалланди. Антанта давлатлари барча қўшинларини бутунлай чақириб олган.

Россия-Польша урушидан сўнг, кизил армия генерал П. Н. Врангель (1878— 1928) қўшинларига кучли зарба берган ва уларни Қримдан суриб чиқарган (1920 й. нояб.). Врангель бошчилигида 145693 киши 126 кемада Севастополдан хорижга жўнаб кетишга мажбур бўлган. Украина, Озарбайжон, Грузия, Арманистон республикаларидаги мустақил миллий ҳукуматлар ҳам қизил аскарлар томонидан тормор келтирилган. Бу ҳудудларда совет режими ўрнатилиб, улар совет Россияси таркибига киритилган (1920—21). 1921— 22 й.ларда Кронштадт, Тамбов губернияси (А. С. Антонов бошчилигида), Украинанинг кўплаб туманлари ва б. жойларда большевикларга қарши кўтарилган исёнлар ва қўзғолонлар ҳам қизил армия томонидан шафқатсиз равишда бостирилган. Узоқ Шарқдаги оқ гвардиячилар ҳукумати ҳам тугатилгач (1922 й. 25 окт.), Р.ф.у. тугади.

Россиядан фарқпи ўлароқ, бу даврда Туркистон минтақасида фуқаролар уруши бўлмаган, хорижий давлатлар бу ҳудудга ўз қўшинларини ҳам киритмаганлар (фақат Закаспий вилояти бундан мустасно). Туркистонда совет режими ўрнатилгач, босқинчи кизил армия ва большевикларга қарши истиқлолчилик ҳаракати бошланган. Кейинчалик баъзи оқ гвардиячи офицерлар Россиядан Фарғона водийсига келиб, қўрбошилар гуруҳларида ҳарбий инструктор сифатида фаолият кўрсатишган. Катта Эргаш, Мадаминбек, Жунаидхон б-н Колчак, А. И. Дутов, Анненков ўртасида айрим алоқалар бўлган. Бироқ Колчак ва б.нинг Туркистондаги бу ҳаракатдан ўз мақсадлари йўлида фойдаланишини сезган қўрбошилар улар б-н алоқаларни тўхтатишган.

Р.ф.у. катта йўқотишлар келтирган. Очарчилик, турли касалликлар, террор ваҳарбий ҳаракатларда 8—13 млн. киши (улардан фақат 1 млн. қизил аскарлар) қалок бўлган. Бу даврда 2 млн. киши Россияни тарк этган. Халқ хўжалигига келтирилган моддий зарар тахм. 50 млрд. олтин рублни ташкил қилади. Саноат маҳсулотлари и.ч. 1913 й.га қараганда деярли 20%, кўмир қазиб чиқариш 33%, нефть олиш 50%, қ.х. маҳсулотлари етиштириш эса 40% қисқарган.

Ад.: Гражданская война в России: перекресток мнений, М., 1994; История России XX век, М., 2000; История Советской России, Санкт-Петербург, 2001.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.