Sayan toğlari

Sayan toğlari (Sayanlar) — Janubiy Sibir toğlarining örta qismidagi toğli ölka. ÖzME'ga köra, u ikki toğ tizimiga — Ğarbiy Sayan va Şarqiy Sayanga bölinadi va Rossiyaning Krasnoyarsk ölkasi, Irkutsk viloyatining janubi, Tuva va Buryatiya respublikalarining şimoliy qismini egallaydi. Rusça Vikipediya bu hududlarga Xakasiya Respublikasini va qöşni Möğulistonning şimoliy tumanlarini ham qöşadi. Eng baland nuqtasi — Munku-Sardiq toği (3491 m).1

Rusça Vikipediyada keltirilgan E. M. Pospelov fikriça, «Sayan» nomi bir vaqtlar Yenisey yuqori oqimida yaşagan va keyinçalik tuvalar tarkibiga kirgan turkiyzabon sayan (soyon) xalqi nomidan olingan. 17-asr manbalarida bu nom dastlab faqat kiçik bir tizmaga nisbatan işlatilgan, keyin esa Oltoydan Baykalböyigaça çözilgan butun toğli ölkaga yoyilgan.

ÖzME'ga köra, Sayan bir-biriga parallel yönalgan bir neça tizmadan iborat, ular orasida botiqlar joylaşgan. Tizmalar balandligi şimolda 500 m, janubda 900 m atrofida, örta qismida esa 2500–3000 m va undan ham ortadi. Ğarbiy Sayan şimoli-şarq tomon taxminan 650 km ga çözilgan (rusça Vikipediyada — 600 km atrofida) va Kazir hamda Uda daryolarining boşlanişida Şarqiy Sayanga tutaşadi. Rusça Vikipediyaga köra, Ğarbiy Sayanning eng baland nuqtasi Kizil-Tayga toği (3121 m). Şarqiy Sayan Yeniseyning çap sohilidan, Krasnoyarsk yaqinidan boşlanib, janubi-şarqqa qariyb 1000 km çöziladi va Tunka botiği orqali Baykalböyi toğlaridan ajraladi. Tizmalar oraliğidagi botiqlardan eng maşhuri — arxeologik yodgorliklarga boy Minusinsk botiği.

ÖzME ma'lumotiga köra, Sayan kaledon burmalanişi davrida vujudga kelgan va asosan paleozoy slanetslari, qumtoşlar hamda vulkanik jinslardan tuzilgan. Hozirgi balandligiga u neogen oxiri va törtlamçi davrdagi yangi tektonik kötarilişlar natijasida erişgan. Şu davrda Şarqiy Sayanda vulkanlar otilgan, Kropotkin va Peretolçin kabi vulkan konuslari saqlanib qolgan. Törtlamçi davrda toğlarning katta qismini ikki marta muzlik qoplagan; qadimgi muzlik izlari — karlar, morenalar va troglar hozir ham körinadi. Foydali qazilmalardan temir va mis rudalari, boksit, oltin, grafit va asbest bor.

Iqlimi keskin kontinental: qişi uzoq va qahraton, yozi qisqa. ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati yon bağirlarda taxminan –20°, botiqlarda –30°, iyulniki toğlarda 10–12°, botiqlarda 20–27°. Şimoliy yon bağirlarga yiliga 700–1200 mm yoğin tuşadi. Köp yillik muzloq yerlar keng tarqalgan. Daryolar Yenisey havzasiga mansub: Abakan, Kantegir, Kazir, Kan, Biryusa va boşqalar.

Hududning katta qismini toğ taygasi egallaydi, botiqlarda daşt ösimliklari, yuqorida alp va subalp ötloqlari hamda toğ tundrasi uçraydi. Örmonlarda los, maral, qönğir ayiq, olmaxon, tulki yaşaydi, daryolarda xarius va taymen baliqlari bor. ÖzME Sayanni gidroenergetika, örmon va yaylov resurslariga boy hudud sifatida baholaydi.