Sayan toğlari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–240-b. — ziyouz.com
Sayan toğlari - Jan. Sibir toğlarining örta qismida joylaşgan toğ ölkasi. S. 2 toğ sistemasi: Ğarbiy Sayan va Şarqiy Sayanga bölinadi. Krasnoyarsk ölkasi, Irkutsk viloyatining jan., Tuva va Buryatiya Respublikasining şim.dagi hududni egallaydi. Özaro parallel çözilgan bir neça tizmadan iborat. Tizmalar orasida botiqlar mavjud. Tizmalarning balandligi şim.da 500 m, jan.da 900 m va örta qismida 2500—3000 m va undan ham baland (Munku—Sardik toğlarining eng baland joyi 3491 m).
Ğarbiy Sayan şim.şarqiy yönalişda taxm. 650 km ga çözilgan va Kazir va Uda daryolari boşlanadigan joyda Şarqiy Sayanga tutaşadi. Şarqiy Sayan Yenisey daryosining çap sohili, Krasnoyarsk ş.dan jan.ğarbroqdan boşlanadi va 1000 km uzunlikdan jan.şarq tomonga çöziladi va Tunka botiği orqali Baykalböyi va Baykalorti toğlaridan ajraladi. Ğarbiy Sayan va Şarqiy Sayan tutaşgan joydan ğarbda ÇulimEnisey va Minusinsk, jan.da esa Tuva va Tojin soyliklari joylaşgan. 2000 m balandlikda toğ taygasi tarqalgan va çuqur daralar b-n kesilgan. 25003000 m balandliklarda toğ yon bağirlari juda tik, kuçli parçalangan va kad. muzliklar qoldiqlari (karr, morena yotqiziqlari, troglar) mavjud. Şarqiy Sayanning ğarbiy qismi tekis yuzalardan (Man, Kan va b.) iborat bölib, ularni yezda ham qor qoplab turganligi sababli «Belogorye» deb ataladi.
St. Ğarbiy Sibir kaledon burmalanişi davrida şakllangan va, asosan, paleozoy davri slanetslari, qumtoşlar va vulkanogen toğ jinslaridan taşkil topgan. St. hozirgi balandligiga neogenning oxiri va törtlamçi davrda sodir bölayotgan yangi tektonik harakatlar natijasida kötarilgan. Bu davrda Şarqiy Sayanda vulkanlar otilgan va ularning konuslari (Kropotkin, Peretolçin) saqlanib krlgan. Törtlamçi davrda St.ning katta qismi 2 marta muzlik b-n krplangan. Hoz. zamon muzliklari ham uçraydi.
S.t.da temirli kvarsit, temir va mis rudalari, boksit, oltin, grafit, asbest, mineral va termal suvlar kabi foydali qazilmalar bor. Ikdimi keskin kontinental, kişi sovuq, uzoq davom etadi, yozi qisqa. Toğlarning yon bağirlarida yanv.ning örtaça t-rasi —20° ga yaqin, tog oraliğidagi botiqlarda —30°, iyulning örtaça t-rasi toğlarda 10—12°, botiklarda 20—27°. Yillik yoğin toğlarning şim. yon bagirlarida 700—1200 mm, botiklarda esa 250— 300 mm. S.tda köp yillik muzloklar keng tarqalgan. Asosiy daryolari: Yenisey, uning irmoklari (Abakan, Guba, Kantegir, Kazir, Man, Kan, Biryusa va b.).
St. ning 60% hududida tog taygasi ösimliklari, toğ oraliğidagi botiklarda daşt ösimliklari ösadi. Baland qismida alp, subalp ötloklari vatoğ tundrasi uçraydi. Örmonlarda los, maral, yelik, qönğir ayiq, olmaxon, qobon, quyon, tulki; quşlardan bulduruq, karqur va b., soyliklarda kemiruvçi (uzun dumli yumronqoziq, sassiqközan va b.) köp, daryolarida baliqlar (xarius, taymen va b.) bor. St. tabiiy resurslar (gidroenergiya, örmon, yaylov va b.)ga boy.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЯН ТОҒЛАРИ - Жан. Сибирь тоғларининг ўрта қисмида жойлашган тоғ ўлкаси. С. 2 тоғ системаси: Ғарбий Саян ва Шарқий Саянга бўлинади. Красноярск ўлкаси, Иркутск вилоятининг жан., Тува ва Бурятия Республикасининг шим.даги ҳудудни эгаллайди. Ўзаро параллел чўзилган бир неча тизмадан иборат. Тизмалар орасида ботиқлар мавжуд. Тизмаларнинг баландлиги шим.да 500 м, жан.да 900 м ва ўрта қисмида 2500—3000 м ва ундан ҳам баланд (Мунку—Сардик тоғларининг энг баланд жойи 3491 м).
Ғарбий Саян шим.шарқий йўналишда тахм. 650 км га чўзилган ва Казир ва Уда дарёлари бошланадиган жойда Шарқий Саянга туташади. Шарқий Саян Енисей дарёсининг чап соҳили, Красноярск ш.дан жан.ғарброқдан бошланади ва 1000 км узунликдан жан.шарқ томонга чўзилади ва Тунка ботиғи орқали Байкалбўйи ва Байкалорти тоғларидан ажралади. Ғарбий Саян ва Шарқий Саян туташган жойдан ғарбда ЧулимЕнисей ва Минусинск, жан.да эса Тува ва Тожин сойликлари жойлашган. 2000 м баландликда тоғ тайгаси тарқалган ва чуқур даралар б-н кесилган. 25003000 м баландликларда тоғ ён бағирлари жуда тик, кучли парчаланган ва кад. музликлар қолдиқлари (карр, морена ётқизиқлари, троглар) мавжуд. Шарқий Саяннинг ғарбий қисми текис юзалардан (Ман, Кан ва б.) иборат бўлиб, уларни езда ҳам қор қоплаб турганлиги сабабли «Белогорье» деб аталади.
Ст. Ғарбий Сибирь каледон бурмаланиши даврида шаклланган ва, асосан, палеозой даври сланецлари, қумтошлар ва вулканоген тоғ жинсларидан ташкил топган. Ст. ҳозирги баландлигига неогеннинг охири ва тўртламчи даврда содир бўлаётган янги тектоник ҳаракатлар натижасида кўтарилган. Бу даврда Шарқий Саянда вулканлар отилган ва уларнинг конуслари (Кропоткин, Перетолчин) сақланиб крлган. Тўртламчи даврда Ст.нинг катта қисми 2 марта музлик б-н крпланган. Ҳоз. замон музликлари ҳам учрайди.
С.т.да темирли кварцит, темир ва мис рудалари, боксит, олтин, графит, асбест, минерал ва термал сувлар каби фойдали қазилмалар бор. Икдими кескин континентал, киши совуқ, узоқ давом этади, ёзи қисқа. Тоғларнинг ён бағирларида янв.нинг ўртача т-раси —20° га яқин, тог оралиғидаги ботиқларда —30°, июлнинг ўртача т-раси тоғларда 10—12°, ботикларда 20—27°. Йиллик ёғин тоғларнинг шим. ён багирларида 700—1200 мм, ботикларда эса 250— 300 мм. С.тда кўп йиллик музлоклар кенг тарқалган. Асосий дарёлари: Енисей, унинг ирмоклари (Абакан, Губа, Кантегир, Казир, Ман, Кан, Бирюса ва б.).
Ст. нинг 60% ҳудудида тог тайгаси ўсимликлари, тоғ оралиғидаги ботикларда дашт ўсимликлари ўсади. Баланд қисмида альп, субальп ўтлоклари ватоғ тундраси учрайди. Ўрмонларда лось, марал, елик, қўнғир айиқ, олмахон, қобон, қуён, тулки; қушлардан булдуруқ, карқур ва б., сойликларда кемирувчи (узун думли юмронқозиқ, сассиқкўзан ва б.) кўп, дарёларида балиқлар (хариус, таймень ва б.) бор. Ст. табиий ресурслар (гидроэнергия, ўрмон, яйлов ва б.)га бой.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.