Astraxon

Astraxan (rusça: Astraxan) — Rossiya Federatsiyasidagi şahar, Astraxan viloyatining ma'muriy markazi. Volga daryosi deltasida joylaşgan yirik dengiz va daryo porti hamda temir yöl tuguni.

Rus tilidagi Vikipediyada aholi punkti 13-asrning ikkinçi yarmida paydo bölgan deb taxmin qilinadi. Özbekça Vikipediyada esa şahar möğullar hukmronligi davrida Itilning çap sohilidagi Aştarxon (Hoji Tarxon) qişloği örnida qurilgani aytiladi. Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, Hoji Tarxon hozirgi şahardan taxminan 11–12 km narida, Volganing baland öng sohilida bölgan; arxeologik jihatdan uning qoldiqlari Şareniy bugor şahar xarobasida qayd etilgan.

Arab sayyohi Ibn Battuta 1333-yilda Hoji Tarxonga taşrif buyurgan; rus tilidagi Vikipediyada bu şaharning yozma manbalardagi eng qadimgi eslatmasi sifatida körsatiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyada esa şahar 13-asr boşida sayyohlar tomonidan tilga olingan deyiladi. Şahar Oltin Örda davrida karvon savdosining muhim tuguni bölgan. 1395-yilda Amir Temur qöşinlari şaharni vayron qilgan.

1459-yildan şahar Astraxan xonligining poytaxti böldi. Xonlik 1556-yilda Rossiya tomonidan bosib olindi (rus tilidagi Vikipediyada şaharni egallaş sanasi 1554-yil deb berilgan). 1558-yilda hozirgi joyda yangi qal'a — kreml qurilgan va bu yil zamonaviy şaharning asos solingan vaqti hisoblanadi. 17–18-asrlarda şahar hukumatga qarşi qözğolonlar markazi bölgan: 1670–1671-yillarda uni Stenka Razin kazaklari uşlab turgan. 1717-yildan Astraxan gubernya şahri, 1943-yildan viloyat markazi.

Şahar Volga deltasining yuqori qismida, Kaspiy yoni pastligidagi 11 ta orolda joylaşgan va Kaspiy dengizidan taxminan 100 km uzoqda. Dengiz sathidan 28 metr pastda bölgani uçun Rossiyadagi eng past şahar hisoblanadi. Moskvagaça avtomobil yöli böylab masofa 1400 km. Iqlimi qit'aviy, yarim çöl turiga kiradi: qiş sovuq, yoz issiq. Yanvarning örtaça harorati −3,6 °C, iyulniki 26,1 °C. Şahar tört ma'muriy tumanga bölingan: Kirov, Sovet, Lenin va Trusov.

Aholi soni manbalarda turliça: 511,7 ming (1999, özbekça Vikipediya), 475 629 (2021-yilgi röyxat, ingliz tilidagi Vikipediya), 465 990 (2025, rus tilidagi Vikipediya). Şaharda pravoslav, katolik va musulmon jamoalari bor; 1777-yilda Oq maçit, 1907–1909-yillarda Boku maçiti qurilgan.

Astraxan Quyi Volga böyining muhim iqtisodiy markazi. Sanoatning yetakçi tarmoqlari: oziq-ovqat (jumladan, baliq ovlaş va qayta işlaş), maşinasozlik va metallsozlik (jumladan, kemasozlik). Yoğoçsozlik va sellyuloza-qoğoz sanoati ham rivojlangan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, baliq qayta işlaş Rossiyada şaharning asosiy yönalişi bölib kelgan. Şaharga Narimanovo aeroporti xizmat qiladi.

Astraxan kremli 1580-yillardan 1620-yillargaça qurilgan; uning ikki sobori 1700 va 1710-yillarda muqaddas qilingan. Şaharda ölkaşunoslik muzeyi, suratlar galereyasi, teatrlar va muzeylar bor. Özbekça Vikipediyaga köra, oliy öquv yurtlari soni 4 ta, ingliz tilidagi Vikipediyada esa 5 ta deb körsatilgan.