Baliqçilik
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63–64-b. — ziyouz.com
Baliqçilik — xalq xöjaligining suv havzalarida baliq zaxirasini köpaytiriş va sifatini yaxşilaş b-n şuğullanuvçi sohasi; baliq östiriş tadbirlari (baliqni sun'iy usulda köpaytiriş va uni yangi şaroitga örgatiş, yangi zot baliqlar yetiştiriş, suv havzalarining meliorativ holatini yaxşilaş)ning biologik asoslarini va asosiy baliq östiriş jarayonlari (voyaga yetgan baliqlarni ovlaş, baliq tuxumini oçiriş, baliq boqiş va b.)ning biotexnikasini işlab çiquvçi fan. B.tabiiy suv havzalari baliqçiligiga va sun'iy hovuz baliqçiligiga bölinadi. B.da suv havzalarining meliorativ holati yaxşilanadi, baliq sun'iy urçitiladi, baliqpar tuxum qöyadigan va yoş baliqçalar ösadigan joylarda tegişli şaroit yaratiladi; baliqlarning tuxum qöyadigan joylari tozalanadi, daryo töğonlariga baliq yöli yasaladi, sun'iy tuxum qöyiş joylari tayyorlanadi. Tabiiy suv havzalarida baliqlarni sun'iy urçitiş, ovlanadigan baliqlar miqdorini köpaytiriş yoki ularni yangi zot baliqlar b-n almaştiriş işlari amalga oşiriladi. Buning uçun maxsus baliq z-dlari quriladi. Baliq östiriş maqsadida suv omborlaridan foydalaniş, boşqa zot baliqlarni mazkur joyga olib kelib iqlimlaştiriş xam B.ning asosiy vazifasidir. Buning uçun suv omborlari baliq ovlaşga xalaqit beradigan buta va maxsus ötlardan tozalanadi, yoş baliqçalarni köpaytiriş uçun baliqçilik pitomnigi quriladi. Baliqlar maxsus hovuzlarda ham östiriladi. Bunday hovuzlarda baliqni urçitiş, boqişdan tortib uni iste'mol qilinadigan darajaga yetkazgunça bölgan jarayonlar amalga oşiriladi. ÖzRning daryo va köllarida 106 turdagi baliqlar mavjud (zoğora baliq, döngpeşona, sudak, okça, tobonbaliq, ilonboş, çörtan, laqqa baliq, qizilköz va b.). Özbekistonda B.ni sanoat asosida rivojlantiriş 1937 y.dan boşlangan. Öşa yili Toşkent viloyatining Yuqori Çirçiq tumanida «Toşkent baliq çavoqlari xöjaligi» taşkil etildi. Keyinçalik bu xöjalik baliq çavoqlarini baliq xöjaliklari va tabiiy suv havzalari uçun ham yetkazib bera boşladi. 1946 y. Özbekiston xalq xöjaligi Kengaşi huzurida Baliqçilik xöjaligi boş boşqarmasi taşkil etildi. 1946 y.dan Toşkent viloyatining Zangiota tumanida baliq yetiştirişga möljallangan Damaçi hovuz baliqçilik xöjaligi taşkil etildi va işga tuşirildi.
1960 y.largaça baliq mahsuloti asosan, Orol dengizi, dengiz yaqinidagi köllar va Sirdaryo hamda Amudaryodan ovlanar edi (yiliga örtaça 25 — 28 ming t). Respublikada faqatgina karp baliği yetiştirilar va hovuzlardan olinadigan hosil 15 — 18 s.ga dan oşmas edi. 1961 y.da Xitoydan keltirib, iqlimlaştirilgan ösimlikxör baliqlardan oq döngpeşona, oq amur, tarğil döngpeşona turlari bu yer şaroitiga tez moslaşib, keyinçalik baliq yetiştirişning keskin rivojlanişiga zamin yaratdi. Hoz. davrda respublika baliqçilik xöjaliklarida yetiştirilayotgan baliqlarning 60— 70% ösimlikxör. Ösimlikxör oq amurdan kanal va kollektorlarni ötlardan tozalaşda biologik meliorator sifatida foydalaniladi. Ösimlikxör baliq turlari Sirdaryo va Amudaryoda ham tabiiy urçib, köpaymoqda (ayrim döngpeşona baliqlarning oğirligi 80 kg gaça boradi). Respublikadagi suv omborlari ham baliqçilikni rivojlantirişda ma'lum ahamiyatga ega. Har yili Tödaköl suv omboridan 500, Çimqörğon va Jizzax suv omborlaridan 70—100 t gaça baliq ovlanadi. Hoz. «Özbaliq» korporatsiyasi tizimida 8 birlaşma (Quyi Çirçiq «Baliqçi» tajribanamunaviy baliqçilik birlaşmasi, Möynoq, Xorazm va Jizzax baliqçilik birlaşmalari, Qoraqalpoğiston baliqçilik xöjaliklari birlaşmasi va b.), 7 k-t (Sirdaryo, Samarqand, Buxoro, Qaşqadaryo, Surxondaryo, Damaçi va Navoiy baliqçilik k-tlari), 10 baliqçilik xöjaligi: Andijon, Namangan, Farğona, Beşariq, Gulboğ (Namangan viloyati), Yangiyer (Sirdaryo viloyati), Kogon (Buxoro viloyati), Foriş (Jizzax viloyati), Uzun (Surxondaryo viloyati) xöjaliklari, şuningdek Toşkent xonbaliq (Böstonliq tumani) xöjaligi, Xorazm viloyatida Törtköl fermer xöjaligi, baliq çavoqpari yetiştiriş davlat xöjaligi (Yangiyöl), Ixtiopatologiya markazi (Toşkent), Çinoz baliq omuxta yem i.ç. korxonasi, ulgurji savdo omborxonalari va b. bor (1999). ÖzRda umumiy mayd. 12 ming ga bölgan sun'iy köl va hovuzlarda 22 ming t. tovar baliq mahsulotlari yetiştiriş imkoniyatlari bor. Yetiştiriladigan baliq turlarini köpaytiriş, şaroitga mos turlarini olib kelib, iqlimlaştirişda «Özbaliq» korporatsiyasining Suv havzalari jonivorlarini örganiş in-ti («Akvakultura») xöjaliklarga yaqindan yordam beradi
(yana q. Baliqlar)
Q.: Baliqlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЛИҚЧИЛИК — халқ хўжалигининг сув ҳавзаларида балиқ захирасини кўпайтириш ва сифатини яхшилаш б-н шуғулланувчи соҳаси; балиқ ўстириш тадбирлари (балиқни сунъий усулда кўпайтириш ва уни янги шароитга ўргатиш, янги зот балиқлар етиштириш, сув ҳавзаларининг мелиоратив ҳолатини яхшилаш)нинг биологик асосларини ва асосий балиқ ўстириш жараёнлари (вояга етган балиқларни овлаш, балиқ тухумини очириш, балиқ боқиш ва б.)нинг биотехникасини ишлаб чиқувчи фан. Б.табиий сув ҳавзалари балиқчилигига ва сунъий ҳовуз балиқчилигига бўлинади. Б.да сув ҳавзаларининг мелиоратив ҳолати яхшиланади, балиқ сунъий урчитилади, балиқпар тухум қўядиган ва ёш балиқчалар ўсадиган жойларда тегишли шароит яратилади; балиқларнинг тухум қўядиган жойлари тозаланади, дарё тўғонларига балиқ йўли ясалади, сунъий тухум қўйиш жойлари тайёрланади. Табиий сув ҳавзаларида балиқларни сунъий урчитиш, овланадиган балиқлар миқдорини кўпайтириш ёки уларни янги зот балиқлар б-н алмаштириш ишлари амалга оширилади. Бунинг учун махсус балиқ з-длари қурилади. Балиқ ўстириш мақсадида сув омборларидан фойдаланиш, бошқа зот балиқларни мазкур жойга олиб келиб иқлимлаштириш хам Б.нинг асосий вазифасидир. Бунинг учун сув омборлари балиқ овлашга халақит берадиган бута ва махсус ўтлардан тозаланади, ёш балиқчаларни кўпайтириш учун балиқчилик питомниги қурилади. Балиқлар махсус ҳовузларда ҳам ўстирилади. Бундай ҳовузларда балиқни урчитиш, боқишдан тортиб уни истеъмол қилинадиган даражага етказгунча бўлган жараёнлар амалга оширилади. ЎзРнинг дарё ва кўлларида 106 турдаги балиқлар мавжуд (зоғора балиқ, дўнгпешона, судак, окча, тобонбалиқ, илонбош, чўртан, лаққа балиқ, қизилкўз ва б.). Ўзбекистонда Б.ни саноат асосида ривожлантириш 1937 й.дан бошланган. Ўша йили Тошкент вилоятининг Юқори Чирчиқ туманида «Тошкент балиқ чавоқлари хўжалиги» ташкил этилди. Кейинчалик бу хўжалик балиқ чавоқларини балиқ хўжаликлари ва табиий сув ҳавзалари учун ҳам етказиб бера бошлади. 1946 й. Ўзбекистон халқ хўжалиги Кенгаши ҳузурида Балиқчилик хўжалиги бош бошқармаси ташкил этилди. 1946 й.дан Тошкент вилоятининг Зангиота туманида балиқ етиштиришга мўлжалланган Дамачи ҳовуз балиқчилик хўжалиги ташкил этилди ва ишга туширилди.
1960 й.ларгача балиқ маҳсулоти асосан, Орол денгизи, денгиз яқинидаги кўллар ва Сирдарё ҳамда Амударёдан овланар эди (йилига ўртача 25 — 28 минг т). Республикада фақатгина карп балиғи етиштирилар ва ҳовузлардан олинадиган ҳосил 15 — 18 ц.га дан ошмас эди. 1961 й.да Хитойдан келтириб, иқлимлаштирилган ўсимликхўр балиқлардан оқ дўнгпешона, оқ амур, тарғил дўнгпешона турлари бу ер шароитига тез мослашиб, кейинчалик балиқ етиштиришнинг кескин ривожланишига замин яратди. Ҳоз. даврда республика балиқчилик хўжаликларида етиштирилаётган балиқларнинг 60— 70% ўсимликхўр. Ўсимликхўр оқ амурдан канал ва коллекторларни ўтлардан тозалашда биологик мелиоратор сифатида фойдаланилади. Ўсимликхўр балиқ турлари Сирдарё ва Амударёда ҳам табиий урчиб, кўпаймоқда (айрим дўнгпешона балиқларнинг оғирлиги 80 кг гача боради). Республикадаги сув омборлари ҳам балиқчиликни ривожлантиришда маълум аҳамиятга эга. Ҳар йили Тўдакўл сув омборидан 500, Чимқўрғон ва Жиззах сув омборларидан 70—100 т гача балиқ овланади. Ҳоз. «Ўзбалиқ» корпорацияси тизимида 8 бирлашма (Қуйи Чирчиқ «Балиқчи» тажрибанамунавий балиқчилик бирлашмаси, Мўйноқ, Хоразм ва Жиззах балиқчилик бирлашмалари, Қорақалпоғистон балиқчилик хўжаликлари бирлашмаси ва б.), 7 к-т (Сирдарё, Самарқанд, Бухоро, Қашқадарё, Сурхондарё, Дамачи ва Навоий балиқчилик к-тлари), 10 балиқчилик хўжалиги: Андижон, Наманган, Фарғона, Бешариқ, Гулбоғ (Наманган вилояти), Янгиер (Сирдарё вилояти), Когон (Бухоро вилояти), Фориш (Жиззах вилояти), Узун (Сурхондарё вилояти) хўжаликлари, шунингдек Тошкент хонбалиқ (Бўстонлиқ тумани) хўжалиги, Хоразм вилоятида Тўрткўл фермер хўжалиги, балиқ чавоқпари етиштириш давлат хўжалиги (Янгийўл), Ихтиопатология маркази (Тошкент), Чиноз балиқ омухта ем и.ч. корхонаси, улгуржи савдо омборхоналари ва б. бор (1999). ЎзРда умумий майд. 12 минг га бўлган сунъий кўл ва ҳовузларда 22 минг т. товар балиқ маҳсулотлари етиштириш имкониятлари бор. Етиштириладиган балиқ турларини кўпайтириш, шароитга мос турларини олиб келиб, иқлимлаштиришда «Ўзбалиқ» корпорациясининг Сув ҳавзалари жониворларини ўрганиш ин-ти («Аквакультура») хўжаликларга яқиндан ёрдам беради
(яна қ. Балиқлар)
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.