Baliqlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59–61-b. — ziyouz.com
Baliqlar (Pisces) — umurtqalilar kenja tipining katta sinfi, juda keng tarqalgan. Tuzilişi, hayot keçirişi va ekologik xususiyati suv muhitiga juda yaxşi moslangan. Suvda tez suzadigan B.ning tanasi çöziq suyri şaklda bölganidan suvning qarşiligiga kamroq uçraydi. Sekin suzadigan B.ning tanasi yapaloq böladi. Skeleti toğaydan (toğayli b.) yoki suyakdan (suyakli B.) iborat. Jağlari yaxşi rivojlangan. B. tanasini tölqinsimon bukib va yozib harakatlanadi. Juft va toq suzgiçlari harakatlanayotgaida tanani boşqariş va muvozanatini saqlaş vazifasini bajaradi. Tanasi kiçikroq yoki yapaloq şaklda bölgan B. juft suzgiç qanotlarini eşkak kabi suvga urişi yoki tölqinsimon harakatlanişi tufayli suzadi. B.ning tanasini bukiş xususiyati umurtqalar soniga va terisi sirtidagi tangaçalar kattakiçikligiga boğliq. B. umurtqalari 16 tadan (oy baliqlarda) 400 tagaça (Yangi Zelandiya kamar baliğida). Boş skeleti yaxşi rivojlangan, yuz skeleti til osti yoyi va beştaça jabra yoyidan taşkil topgan jağlardan iborat. Boş miyasi har xil darajada rivojlangan. Akulalarsa oldingi miya, miyaça va hidlov bölimi böladi. Suyakli baliqlarning oldingi miyasi kiçik, örta miya va miyaça nisbatan yirikroq, ikki xil nafas oluvçilarning miya yarim şarlari rivojlangan, miyaçasi esa kiçik böladi. Boş miyasidan ön juft nervlar çiqadi. Ta'm biliş organlari yaxşi rivojlangan. Eşitiş organlari içki quloqdan iborat, B. har xil tovuşlarni, şu jumladan ultratovuş tölqinlarini yaxşi eşitadi. Urçiş davrida köpçilik B. suzgiç pufak yordamida tovuş çiqariş xususiyatiga ega. Odatda 1 m gaça masofadagi narsalarni ajrata oladi. Lekin közdagi öroqsimon ösimtaning qisqarişi, köz gavharining özgarişi tufayli 12 m gaça uzoqlikdagi narsalarni ajrata olişi mumkin. Suvning çuqur qatlamlarida va ğor suvlarida yaşovçi B.ning közlari yöqolib ketgan. B. yon çiziq organlari yordamida yaxşi oriyentatsiya qila oladi. Asosiy nafas oliş organlari — jabralari umrbod saqlanadi. Ayrim B.da (polipterus, seratod) jabra b-n bir qatorda atmosfera havosidan qöşimça nafas oliş organi — öpka ham rivojlangan. Anabas, gurami kabi labirintli B. birinçi jabra yoyining ustida kiçik böşliq mavjud. Baliq yutgan havodagi kislorod ana şu böşliqda joylaşgan şilimşiq parda b-n qoplangan yupqa suyak plastinkalar orqali kapillyar tomirlarga ötib, qonni oksidlantiradi. B.ning yuragi ikki kamerali, ya'ni qorinça va bölmadan, qon aylaniş sistemasi esa bitta tutaş doiradan iborat. Ikki xil nafas oluvçi B.ning yuragi 3 kamerali, yurak bölmasi çala tösiq yordamida çap va öng kameralarga bölingan. Köpçilik B.ning buyragi, hazm sistemasi rivojlangan. Yirtqiç B.ning içagi kalta, ötxörlariniki uzun. Mas, ötxör döng peşona baliğining içagi tanasiga nisbatan 13 marta uzunroq. Jigar va me'da osti bezlari bor. Köpgina B. içagida ovqat hazm qilişda iştirok etadigan pilorik ösimtasi böladi. Akula va osyotrsimonlar içagida spiral klapani bor. Köpçilik B.ning alohida anal va siydiktanosil teşiklari böladi. Akulalar va ikki xil nafas oluvçilarda klapani böladi. Ayiriş organlari — mezonefrosdan iborat. Mezonefros umurtqa poğonasi yoniga örnaşgan. B. ayrim jinsli, ba'zi turlari (toş olabuğasi) germafrodit. B. turli yoşda voyaga yetadi. Gambuziya va tezsuzar B. bir yilda, orol möylovdori va bakra baliq 12— 14 yoşda, beluga 20 yoşda voyaga yetadi. Keta va gorbuşa kabi B. hayoti davomida bir marta uvildiriq taşlaydi. Köpçilik B. (yelets, nozaylo) köp yillar davomida har yili bir martadan, boşqalari (zoğora, oq kumuş, tovon baliq) yiliga bir neça marta uvildiriq taşlaydi. Ayrim B. (çörtan, oq qayroq) bahorda, köpçilik B. (zoğora, oq kumuş, möylovdor va b.) bahor — yoz oylarida, ba'zilari (gulmoy) kuzda urçiydi. Nalim va ripus qişda uvildiriq taşlaydi. Tuxumlari bir neçtadan (ayrim akulalar) 300 mln.gaça (oybaliq) yetadi. Bir qança B. (gambuziya, ayrim toğayli B.) tirik tuğib köpayadi. B. har xil kattalikda böladi. Filippin orollari yaqinida tarqalgan pondako tanasining uz. 1 — 1,5 sm, oğirligi 1,5 g bölsa, eng yirik kit akulasining uz. 15— 20 m ga, oğirligi 12 — 14 t ga yetadi. B.ning yoşini tangaçalari va ba'zi suyaklaridagi yillik halqaçalariga qarab aniqlanadi. B. 1 — 2 yildan (tezsuzarlar) 100 — 120 yilgaça (beluga) umr köradi. Amudaryo va Sirdaryoda tarqalgan laqqa baliq 50 — 60 yilga yaqin yaşaydi. Oziqlaniş usuliga köra B.ning oğzi va tişlari har xil tuzilgan. B.ning faqat jağlarida emas, balki til, tanglay va halqumida ham tişlari böladi (çörtan, karas). B.ning tuxumdan çiqqan çavoqlari dastlab sariqlik xaltaçasi hisobiga oziqlanadi, keyinçalik suv ötlari va bir hujayrali hayvonlar b-n oziqlana boşlaydi. Yirtqiç B. (laqqa, çörtan, olabuga) boşqa B. hamda jonivorlarni yeydi. Zoğora, moy, möylovdor B. ösimlik va xayvonlardan iborat aralaş oziqlar b-n oziqlanadi. B.ning har xil rangda bölişi ular terisidagi pigmentli hujayralar — xromotoforlarga boğliq. Xromotoforlar nerv ta'sirida taşqi muhit rangiga mos ravişda rangini özgartiriş xususiyatiga ega. Bu hodisa B.ning duşmanlardan saqlanişida katta ahamiyat kasb etadi.
B. tana harorati beqaror, sovuqqon jonivorlardir. Tana harorati deyarli suv haroratiga yaqin, ba'zan 0,5 — G ortiqroq böladi. Serharakat B. tana harorati muhit ta'sirida bir oz kötarilişi, mas, tez suzayotgan tunetsda tana harorati suvnikidan 10° gaça yuqori bölişi mumkin. B. har xil haroratli suvda yaşaşga moslaşgan. Tropik suvlarda yaşovçi baliqlar 31» gaça bölgan suvlarda, karp tişli baliq Kaliforniyaning 52° li qaynar buloqlarida hayot keçiradi.
B. hoz. umurtqalilar orasida eng xilma-xil hayvonlar bölib, barça xordalilarning deyarli yarmini, ya'ni 20000 dan ortiq turni öz içiga oladi. B. 2 sinfga: toğayli va suyakli B.ga ajratiladi. Köpçilik turlari (96%) suyakli B.ga kiradi. Oziqlaniş usuliga köra plantofaglar, bentofaglar, detritofaglar, fitofaglar va yirtqiçlarga; köpayişiga binoan uvildiriq taşlovçi va tirik tuğuvçilarga; yaşaş muhitiga köra dengiz va çuçuk suv baliqlariga; hayot keçiriş xususiyatiga binoan ötkinçi va ötroq B.ga ajratiladi. Ötkinçi B. (losossimonlar, bakra, daryo ugori) hayotining bir qismini dengizda, boşqa qismini daryoda ötkazadi.
B. benihoya katta iqtisodiy ahamiyatga ega. Har yili dengiz va okeanlardan bir neça ön mln. tonna B. ovlanadi. Ovlangan B.ning bir qismi töğridantöğri ovqatga işlatiladi, asosiy qismi qayta işlanib, tuzlangan, dudlangan, muzlatilgan yoki konserva holida iste'mol qilinadi. B.dan baliq moyi va baliq uni kabi mahsulotlar ham tayyorlanadi.
Özbekiston suv havzalarida B.ning 106 turi tarqalgan. Özbekistonning barça suv havzalaridan 80-y.larda har yili 300 — 350 ming t B. ovlangan. Keyingi yillarda Orol dengizida suv sathining pasayib ketişi, Amudaryo va Sirdaryo havzalarida ekologik holatning keskin yomonlaşuvi oqibatida bu suv havzalaridan B. ovlaş keskin kamayib ketdi. Özbekiston Qizil kitobiga B.ning 5 turi kiritilgan. Baliqlarni örganadigan fan ixtiologiya deb ataladi. (q. Baliqçilik).
Q.: Baliqçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЛИҚЛАР (Pisces) — умуртқалилар кенжа типининг катта синфи, жуда кенг тарқалган. Тузилиши, ҳаёт кечириши ва экологик хусусияти сув муҳитига жуда яхши мосланган. Сувда тез сузадиган Б.нинг танаси чўзиқ суйри шаклда бўлганидан сувнинг қаршилигига камроқ учрайди. Секин сузадиган Б.нинг танаси япалоқ бўлади. Скелети тоғайдан (тоғайли б.) ёки суякдан (суякли Б.) иборат. Жағлари яхши ривожланган. Б. танасини тўлқинсимон букиб ва ёзиб ҳаракатланади. Жуфт ва тоқ сузгичлари ҳаракатланаётгаида танани бошқариш ва мувозанатини сақлаш вазифасини бажаради. Танаси кичикроқ ёки япалоқ шаклда бўлган Б. жуфт сузгич қанотларини эшкак каби сувга уриши ёки тўлқинсимон ҳаракатланиши туфайли сузади. Б.нинг танасини букиш хусусияти умуртқалар сонига ва териси сиртидаги тангачалар каттакичиклигига боғлиқ. Б. умуртқалари 16 тадан (ой балиқларда) 400 тагача (Янги Зеландия камар балиғида). Бош скелети яхши ривожланган, юз скелети тил ости ёйи ва бештача жабра ёйидан ташкил топган жағлардан иборат. Бош мияси ҳар хил даражада ривожланган. Акулаларца олдинги мия, мияча ва ҳидлов бўлими бўлади. Суякли балиқларнинг олдинги мияси кичик, ўрта мия ва мияча нисбатан йирикроқ, икки хил нафас олувчиларнинг мия ярим шарлари ривожланган, миячаси эса кичик бўлади. Бош миясидан ўн жуфт нервлар чиқади. Таъм билиш органлари яхши ривожланган. Эшитиш органлари ички қулоқдан иборат, Б. ҳар хил товушларни, шу жумладан ультратовуш тўлқинларини яхши эшитади. Урчиш даврида кўпчилик Б. сузгич пуфак ёрдамида товуш чиқариш хусусиятига эга. Одатда 1 м гача масофадаги нарсаларни ажрата олади. Лекин кўздаги ўроқсимон ўсимтанинг қисқариши, кўз гавҳарининг ўзгариши туфайли 12 м гача узоқликдаги нарсаларни ажрата олиши мумкин. Сувнинг чуқур қатламларида ва ғор сувларида яшовчи Б.нинг кўзлари йўқолиб кетган. Б. ён чизиқ органлари ёрдамида яхши ориентация қила олади. Асосий нафас олиш органлари — жабралари умрбод сақланади. Айрим Б.да (полиптерус, цератод) жабра б-н бир қаторда атмосфера ҳавосидан қўшимча нафас олиш органи — ўпка ҳам ривожланган. Анабас, гурами каби лабиринтли Б. биринчи жабра ёйининг устида кичик бўшлиқ мавжуд. Балиқ ютган ҳаводаги кислород ана шу бўшлиқда жойлашган шилимшиқ парда б-н қопланган юпқа суяк пластинкалар орқали капилляр томирларга ўтиб, қонни оксидлантиради. Б.нинг юраги икки камерали, яъни қоринча ва бўлмадан, қон айланиш системаси эса битта туташ доирадан иборат. Икки хил нафас олувчи Б.нинг юраги 3 камерали, юрак бўлмаси чала тўсиқ ёрдамида чап ва ўнг камераларга бўлинган. Кўпчилик Б.нинг буйраги, ҳазм системаси ривожланган. Йиртқич Б.нинг ичаги калта, ўтхўрлариники узун. Мас, ўтхўр дўнг пешона балиғининг ичаги танасига нисбатан 13 марта узунроқ. Жигар ва меъда ости безлари бор. Кўпгина Б. ичагида овқат ҳазм қилишда иштирок этадиган пилорик ўсимтаси бўлади. Акула ва осётрсимонлар ичагида спирал клапани бор. Кўпчилик Б.нинг алоҳида анал ва сийдиктаносил тешиклари бўлади. Акулалар ва икки хил нафас олувчиларда клапани бўлади. Айириш органлари — мезонефросдан иборат. Мезонефрос умуртқа поғонаси ёнига ўрнашган. Б. айрим жинсли, баъзи турлари (тош олабуғаси) гермафродит. Б. турли ёшда вояга етади. Гамбузия ва тезсузар Б. бир йилда, орол мўйловдори ва бакра балиқ 12— 14 ёшда, белуга 20 ёшда вояга етади. Кета ва горбуша каби Б. ҳаёти давомида бир марта увилдириқ ташлайди. Кўпчилик Б. (елец, нозайло) кўп йиллар давомида ҳар йили бир мартадан, бошқалари (зоғора, оқ кумуш, товон балиқ) йилига бир неча марта увилдириқ ташлайди. Айрим Б. (чўртан, оқ қайроқ) баҳорда, кўпчилик Б. (зоғора, оқ кумуш, мўйловдор ва б.) баҳор — ёз ойларида, баъзилари (гулмой) кузда урчийди. Налим ва рипус қишда увилдириқ ташлайди. Тухумлари бир нечтадан (айрим акулалар) 300 млн.гача (ойбалиқ) етади. Бир қанча Б. (гамбузия, айрим тоғайли Б.) тирик туғиб кўпаяди. Б. ҳар хил катталикда бўлади. Филиппин ороллари яқинида тарқалган пондако танасининг уз. 1 — 1,5 см, оғирлиги 1,5 г бўлса, энг йирик кит акуласининг уз. 15— 20 м га, оғирлиги 12 — 14 т га етади. Б.нинг ёшини тангачалари ва баъзи суякларидаги йиллик ҳалқачаларига қараб аниқланади. Б. 1 — 2 йилдан (тезсузарлар) 100 — 120 йилгача (белуга) умр кўради. Амударё ва Сирдарёда тарқалган лаққа балиқ 50 — 60 йилга яқин яшайди. Озиқланиш усулига кўра Б.нинг оғзи ва тишлари ҳар хил тузилган. Б.нинг фақат жағларида эмас, балки тил, танглай ва ҳалқумида ҳам тишлари бўлади (чўртан, карас). Б.нинг тухумдан чиққан чавоқлари дастлаб сариқлик халтачаси ҳисобига озиқланади, кейинчалик сув ўтлари ва бир ҳужайрали ҳайвонлар б-н озиқлана бошлайди. Йиртқич Б. (лаққа, чўртан, олабуга) бошқа Б. ҳамда жониворларни ейди. Зоғора, мой, мўйловдор Б. ўсимлик ва хайвонлардан иборат аралаш озиқлар б-н озиқланади. Б.нинг ҳар хил рангда бўлиши улар терисидаги пигментли ҳужайралар — хромотофорларга боғлиқ. Хромотофорлар нерв таъсирида ташқи муҳит рангига мос равишда рангини ўзгартириш хусусиятига эга. Бу ҳодиса Б.нинг душманлардан сақланишида катта аҳамият касб этади.
Б. тана ҳарорати беқарор, совуққон жониворлардир. Тана ҳарорати деярли сув ҳароратига яқин, баъзан 0,5 — Г ортиқроқ бўлади. Серҳаракат Б. тана ҳарорати муҳит таъсирида бир оз кўтарилиши, мас, тез сузаётган тунецда тана ҳарорати сувникидан 10° гача юқори бўлиши мумкин. Б. ҳар хил ҳароратли сувда яшашга мослашган. Тропик сувларда яшовчи балиқлар 31» гача бўлган сувларда, карп тишли балиқ Калифорниянинг 52° ли қайнар булоқларида ҳаёт кечиради.
Б. ҳоз. умуртқалилар орасида энг хилма-хил ҳайвонлар бўлиб, барча хордалиларнинг деярли ярмини, яъни 20000 дан ортиқ турни ўз ичига олади. Б. 2 синфга: тоғайли ва суякли Б.га ажратилади. Кўпчилик турлари (96%) суякли Б.га киради. Озиқланиш усулига кўра плантофаглар, бентофаглар, детритофаглар, фитофаглар ва йиртқичларга; кўпайишига биноан увилдириқ ташловчи ва тирик туғувчиларга; яшаш муҳитига кўра денгиз ва чучук сув балиқларига; ҳаёт кечириш хусусиятига биноан ўткинчи ва ўтроқ Б.га ажратилади. Ўткинчи Б. (лососсимонлар, бакра, дарё угори) ҳаётининг бир қисмини денгизда, бошқа қисмини дарёда ўтказади.
Б. бениҳоя катта иқтисодий аҳамиятга эга. Ҳар йили денгиз ва океанлардан бир неча ўн млн. тонна Б. овланади. Овланган Б.нинг бир қисми тўғридантўғри овқатга ишлатилади, асосий қисми қайта ишланиб, тузланган, дудланган, музлатилган ёки консерва ҳолида истеъмол қилинади. Б.дан балиқ мойи ва балиқ уни каби маҳсулотлар ҳам тайёрланади.
Ўзбекистон сув ҳавзаларида Б.нинг 106 тури тарқалган. Ўзбекистоннинг барча сув ҳавзаларидан 80-й.ларда ҳар йили 300 — 350 минг т Б. овланган. Кейинги йилларда Орол денгизида сув сатҳининг пасайиб кетиши, Амударё ва Сирдарё ҳавзаларида экологик ҳолатнинг кескин ёмонлашуви оқибатида бу сув ҳавзаларидан Б. овлаш кескин камайиб кетди. Ўзбекистон Қизил китобига Б.нинг 5 тури киритилган. Балиқларни ўрганадиган фан ихтиология деб аталади. (қ. Балиқчилик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.