Barbados

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 104–105-b. — ziyouz.com

Barbados (Barbados) — Markaziy Amerikada, Kiçik Antil o.larining Barbados o.da joylaşgan davlat. Mayd. 430 km2. Aholisi 300 ming kişi (1995). Poytaxti — Brijtaun ş.

Davlat tuzumi. B. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibida mustaqil davlat. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya qiroliçasi (qiroli), hokimiyatni general-gubernator amalga oşiradi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali parlament; u senat va majlis palatasidan iborat. Ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Boş vazirni general-gubernator tayinlaydi va vazirlar boş vazirning tavsiyasiga binoan tasdiqlanadi.

Tabiati. B. — marjonsimon ohaktoşlardan tarkib topgan tropik orol. Yer yuzasi orol markazi tomon zina şaklida (bal. 340 m gaça) kötarilib boradi. Şim.-şarqda orol dengiz tomon tik kesilib tuşadi. Orol böyining qolgan qismidagi mayin oq-puşti yaltiroq qumsoğillar atrofi baland palmalar b-n öralgan. Ular orqasidan şakarqamişzorlar boşlanadi. Köplab yoğadigan yomğir yer ğovaklariga singib, yer osti daryolari va köllarini hosil qiladi; marjon ohaktoşlar esa tabiiy filtr vazifasini ötaydi. B. iqlimi tropik, passat. Eng iliq oy (sent.)ning örtaça harorati 27°, eng salqin oy (fev.) ning örtaça harorati 25°. Yillik yoğin miqdori 1400 mm gaça. Quruq mavsum (dek.— iyun)dagi tropik jaziramada Atlantika okeanidan esadigan şim.- şarqiy passat haroratni pasaytiradi, doimo yoqimli şabada esib turadi. B. sohili anvoyi tur va rangdagi ösimliklar va bahaybat daraxtlar b-n qoplangan.

Aholisi. Asosiy aholisi barbadosliklar. Hoz. etnik tarkibi: afrikaliklar (negrlar) 80%, duragaylar 16%, yevropaliklar 4%. Yevropaliklar orasida ingliz mustamlakaçilarining avlodlari ajralib turadi. Ular siyosiy hokimiyatni negrlardan iborat köpçilik qöliga topşirgan bölsalar ham, mamlakat iqtisodiy hayotida hamon yetakçi mavqega ega. Yevropaliklar orasida «kambağal oqtanlilar» deb atalgan öziga xos guruh bor. Ular şartnoma asosida yollangan yöqsul xizmatkorlar va Irlandiyadagi 17- a. qözğolonlarining badarğa qilingan qatnaşçilari avlodlari bölmiş redlegxlardir. Davlat tili — ingliz tili. Dindorlar, asosan protestantlar. B. aholisining ziçligi jihatidan Amerikada eng yuqori örinda turadi (1 km2 ga salkam 600 kişi). Yaqin vaqtgaça aholining tabiiy köpayişi 3% edi, hukumatning tuğilişni çeklaş siyosati natijasida bu körsatkiç 1%ga tuşdi. Aholining yarmisi — 20 yoşga yetmagan yigit qizlar. Katta yoşdagi aholining savodxonligi — 99%ni taşkil etadi. Aholining 38% şaharlarda yaşaydi.

Tarixi. Yevropaliklar kelgunga qadar orolda indeyslarning arvak va karib qabilalari yaşagan. 1518 y. B.ni ispanlar kaşf etişgan, 1625 y.gaça Ispaniyaning mustamlakasi bölgan, öşa yili uni Angliya bosib olgan. Mustamlakaçilar bu yerda tamaki va şakarqamiş plantatsiyalarini barpo qilib, Afrikadan köplab negrlarni keltirib işlata boşladilar. Astasekin yevropaliklar kamayib, negrlar köpayib bordi. 1834 y.da qullik bekor qilindi. 1961 y.da B. içki öz-özini boşqariş hukuqini oldi, 1966 y.da mustaqillikka erişdi. Milliy bayrami — 30 noyab.— Mustaqillik kuni. 1966 y.dan B. —BMT a'zosi.

Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. B. leyboristlar partiyasi, 1938 y.da tuzilgan; Demokratik leyboristlar partiyasi, 1955 y.da asos solingan; Milliy-demokratik partiya. Barbados işçilar ittifoqi, 1941 y.da asos solingan, Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.

Xöjaligi. B. — agrar mamlakat. Qand-şakar i. ç. xöjalikning asosini taşkil etadi, keyingi paytda sayyohlik va yengil sanoat rivoj topdi. Orol kiçik bölganligi uçun q. x.ga yaroqli yerlardan unumli foydalaniladi. Mamlakat butun maydonining 60% haydab, ekin ekiladi, 12% — yaylov. Yerlarning asosiy qismi (80%) yirik yer egalariga qaraydi. Q. x.da şakarqamişdan taşqari batat, yams, maniok xam yetiştiriladi. Boğdorçilik rivojlangan (mango, avokado, sitrus mevalar va b.). Çorvaçilikda qöy, eçki, çöçqa va qoramol boqiladi. Baliq ovlanadi. 527 mln. kVt-s elektr energiya hosil qilinadi. Tabiiy boyliklari: neft, tabiiy gaz, ohaktoş. Oziq-ovqat mahsulotlari, içimliklar, töqimaçilik, kimyo sanoati mahsulotlari, kundalik zarur tovarlar işlab çiqariladi. Avtomobil yöllari uzunligi — 1,6 ming km. Asosiy dengiz porti va xalqaro aeroporti — Brijtaun. Çetga qandşakar, qiyom, rom çiqariladi. Çetdan asbob-uskuna va transport vositalari, oziq-ovqat, yoqilği keltiriladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari AQŞ, Buyuk Britaniya.

Pul birligi — B. dollari.

Madaniyati. B. xalq ta'limi Angliyadagiga öxşaş. Davlatning boşlanğiç va örta maktablarida öqiş — bepul. 1963 i. Brijtaunda Vest-Indiya untining filiali oçilgan. Xalq kutubxonasi va un-t kutubxonasi mavjud. B.da indeyslar qad. madaniyatidan namunalar — keramika va toş buyumlar, 18-a.ga oid ba'zi inşootlar saqlangan. Adabiyot va san'atda Ğarbiy Afrika xalqlarining ijodidan namunalar bor. Yozma adabiyot (ingliz tilida) 1940- y.lardan rivojlana boşladi. B.da «Barbados advokeyt» («Barbados himoyaçisi», 1895 y.dan), «Bikon» («Maş'al», 1946 y.dan), «Neyşn» («Millat», 1973 y.dan), «Sandi san» («Yakşanba quyoşi», 1979 y.dan) gaz. lari naşr etiladi. 1935 y.da radioeşittiriş tijorat xizmati, 1963 y. radio va telekörsatuv kompaniyasi taşkil etilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БАРБАДОС (Barbados) — Марказий Америкада, Кичик Антил о.ларининг Барбадос о.да жойлашган давлат. Майд. 430 км2. Аҳолиси 300 минг киши (1995). Пойтахти — Брижтаун ш.

Давлат тузуми. Б. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибида мустақил давлат. Давлат бошлиғи — Буюк Британия қироличаси (қироли), ҳокимиятни генерал-губернатор амалга оширади. Қонун чиқарувчи ҳокимият икки палатали парламент; у сенат ва мажлис палатасидан иборат. Ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади. Бош вазирни генерал-губернатор тайинлайди ва вазирлар бош вазирнинг тавсиясига биноан тасдиқланади.

Табиати. Б. — маржонсимон оҳактошлардан таркиб топган тропик орол. Ер юзаси орол маркази томон зина шаклида (бал. 340 м гача) кўтарилиб боради. Шим.-шарқда орол денгиз томон тик кесилиб тушади. Орол бўйининг қолган қисмидаги майин оқ-пушти ялтироқ қумсоғиллар атрофи баланд пальмалар б-н ўралган. Улар орқасидан шакарқамишзорлар бошланади. Кўплаб ёғадиган ёмғир ер ғовакларига сингиб, ер ости дарёлари ва кўлларини ҳосил қилади; маржон оҳактошлар эса табиий фильтр вазифасини ўтайди. Б. иқлими тропик, пассат. Энг илиқ ой (сент.)нинг ўртача ҳарорати 27°, энг салқин ой (фев.) нинг ўртача ҳарорати 25°. Йиллик ёғин миқдори 1400 мм гача. Қуруқ мавсум (дек.— июнь)даги тропик жазирамада Атлантика океанидан эсадиган шим.- шарқий пассат ҳароратни пасайтиради, доимо ёқимли шабада эсиб туради. Б. соҳили анвойи тур ва рангдаги ўсимликлар ва баҳайбат дарахтлар б-н қопланган.

Аҳолиси. Асосий аҳолиси барбадосликлар. Ҳоз. этник таркиби: африкаликлар (негрлар) 80%, дурагайлар 16%, европаликлар 4%. Европаликлар орасида инглиз мустамлакачиларининг авлодлари ажралиб туради. Улар сиёсий ҳокимиятни негрлардан иборат кўпчилик қўлига топширган бўлсалар ҳам, мамлакат иқтисодий ҳаётида ҳамон етакчи мавқега эга. Европаликлар орасида «камбағал оқтанлилар» деб аталган ўзига хос гуруҳ бор. Улар шартнома асосида ёлланган йўқсул хизматкорлар ва Ирландиядаги 17- а. қўзғолонларининг бадарға қилинган қатнашчилари авлодлари бўлмиш редлегхлардир. Давлат тили — инглиз тили. Диндорлар, асосан протестантлар. Б. аҳолисининг зичлиги жиҳатидан Америкада энг юқори ўринда туради (1 км2 га салкам 600 киши). Яқин вақтгача аҳолининг табиий кўпайиши 3% эди, ҳукуматнинг туғилишни чеклаш сиёсати натижасида бу кўрсаткич 1%га тушди. Аҳолининг ярмиси — 20 ёшга етмаган йигит қизлар. Катта ёшдаги аҳолининг саводхонлиги — 99%ни ташкил этади. Аҳолининг 38% шаҳарларда яшайди.

Тарихи. Европаликлар келгунга қадар оролда индейсларнинг арвак ва кариб қабилалари яшаган. 1518 й. Б.ни испанлар кашф этишган, 1625 й.гача Испаниянинг мустамлакаси бўлган, ўша йили уни Англия босиб олган. Мустамлакачилар бу ерда тамаки ва шакарқамиш плантацияларини барпо қилиб, Африкадан кўплаб негрларни келтириб ишлата бошладилар. Астасекин европаликлар камайиб, негрлар кўпайиб борди. 1834 й.да қуллик бекор қилинди. 1961 й.да Б. ички ўз-ўзини бошқариш ҳукуқини олди, 1966 й.да мустақилликка эришди. Миллий байрами — 30 нояб.— Мустақиллик куни. 1966 й.дан Б. —БМТ аъзоси.

Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Б. лейбористлар партияси, 1938 й.да тузилган; Демократик лейбористлар партияси, 1955 й.да асос солинган; Миллий-демократик партия. Барбадос ишчилар иттифоқи, 1941 й.да асос солинган, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига киради.

Хўжалиги. Б. — аграр мамлакат. Қанд-шакар и. ч. хўжаликнинг асосини ташкил этади, кейинги пайтда сайёҳлик ва енгил саноат ривож топди. Орол кичик бўлганлиги учун қ. х.га яроқли ерлардан унумли фойдаланилади. Мамлакат бутун майдонининг 60% ҳайдаб, экин экилади, 12% — яйлов. Ерларнинг асосий қисми (80%) йирик ер эгаларига қарайди. Қ. х.да шакарқамишдан ташқари батат, ямс, маниок хам етиштирилади. Боғдорчилик ривожланган (манго, авокадо, цитрус мевалар ва б.). Чорвачиликда қўй, эчки, чўчқа ва қорамол боқилади. Балиқ овланади. 527 млн. кВт-с электр энергия ҳосил қилинади. Табиий бойликлари: нефть, табиий газ, оҳактош. Озиқ-овқат маҳсулотлари, ичимликлар, тўқимачилик, кимё саноати маҳсулотлари, кундалик зарур товарлар ишлаб чиқарилади. Автомобиль йўллари узунлиги — 1,6 минг км. Асосий денгиз порти ва халқаро аэропорти — Брижтаун. Четга қандшакар, қиём, ром чиқарилади. Четдан асбоб-ускуна ва транспорт воситалари, озиқ-овқат, ёқилғи келтирилади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари АҚШ, Буюк Британия.

Пул бирлиги — Б. доллари.

Маданияти. Б. халқ таълими Англиядагига ўхшаш. Давлатнинг бошланғич ва ўрта мактабларида ўқиш — бепул. 1963 и. Брижтаунда Вест-Индия унтининг филиали очилган. Халқ кутубхонаси ва ун-т кутубхонаси мавжуд. Б.да индейслар қад. маданиятидан намуналар — керамика ва тош буюмлар, 18-а.га оид баъзи иншоотлар сақланган. Адабиёт ва санъатда Ғарбий Африка халқларининг ижодидан намуналар бор. Ёзма адабиёт (инглиз тилида) 1940- й.лардан ривожлана бошлади. Б.да «Барбадос адвокейт» («Барбадос ҳимоячиси», 1895 й.дан), «Бикон» («Машъал», 1946 й.дан), «Нейшн» («Миллат», 1973 й.дан), «Санди сан» («Якшанба қуёши», 1979 й.дан) газ. лари нашр этилади. 1935 й.да радиоэшиттириш тижорат хизмати, 1963 й. радио ва телекўрсатув компанияси ташкил этилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.