Barokko

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125–126-b. — ziyouz.com

Barokko (ital. barocco — ajib, ğalati) — 16-a. oxiri — 18-a. örtalarida Yevropa va Amerika san'atidagi asosiy uslublardan biri. Yevropada millat va millim davlatlar jadal şakllanayotgan davrda Uyğoniş davri badiiy madaniyati va subyektiv his-tuyğularni ifodalovçi manyerizm örniga vujudga keldi. Aristokratiya va çerkov b-n boğliq bölgan B. san'ati ularning şon-şuhratini oşirişga hamda tarğib etişga qaratilgan edi. B. san'atiga antifeodal çiqişlar, milliy ozodlik harakatlari öz ta'sirini körsatib, unga demokratik isyonkorlik ruhini kiritdi. Dabdabaga moyil bölgan B. dunyoning yaxlitligi, çeksizligi, murakkab va rang-barangligi, doimiy özgaruvçanligi haqidagi yangi tasavvurlarni, insonni örab turgan muhit va b.ga bölgan qiziqişlarni aks ettiradi; unga keskinlik, obrazlarning harakatçanligi, his-tuyğular kuraşining şafqatsizligi, tantana va uluğvorlikka in-tiliş, mavjud borliq b-n xayoliy orzuni uyğunlaştiriş, san'atlar uyğunligiga in-tilişlar xos.

B. uslubida qurilgan me'moriy majmualar fazoviy yeçimi, mayda me'moriy bezaklarga mölligi va yagona ğoyaga böysunişi b-n ajralib turadi. Me'morlar şahar köça va maydoilariga, u yerdagi mavjud qurilişlarga uluğvorlik beriş uçun turli optik va b. qonunlarga murojaat qiladilar, teskari perspektiva qonunlaridan foydalanadilar. Tasviriy san'atda diniy, mifologik va majoziy mavzulardagi bezak mujassamotlar, tantanavor dabdabali portretlar keng örin egallaydi.

B. Italiyada şakllanib rivojlandi. Me'mor va haykaltaroş L. Bernini, me'mor F. Borromini, G. Gvarini, rangtasvirçi demokratik realizm yölboşçisi Karavajo, akademizm yölboşçisi aka-uka Karroçilar, devoriy rangtasvir ustalari J. B. Tyepolo va b. şu san'at rivojiga katta hissa qöşdi. Flandriyada P. P. Rubens, A. van Deyk, Ya. Yordane, F. Snayders ijodida B. tölaqonli va hayot haqiqatiga yaqin holda rivojlansa, Ispaniya, Portugaliya, Germaniya va b. Yevropa mamlakatlarida mahalliy xayot va an'analar ta'sirida öziga xos yönalişni şakllanişini ta'minladi. Fransiyada klassitsizm b-n uyğunlikda öziga xos jimjimadorlik kasb etdi. Rossiyada 18-a. 1-yarmida Petr I islohotlari va dvoryan monarxiyasining mustahkamlanib borişi b-n rivojlandi. Peterburg, Moskva ş.lari, şahardan taşqarida yaratilgan şoh va zodagonlarning uy va saroylarida şu davr ruhi öz ifodasini topdi: Petr I saroyi (Petergof), Sarskoye Selo (Puşkino ş.), Peterburgdagi qator saroy, monastir va soborlar (Qişki saroy, Smolniy monastiri va b.) şular jumlasidan. Me'morlardan V. Rastrelli, D. Uxtomskiy, S. Çevakinskiy va b.ning hissasi katta. Tasviriy san'atda dunyoviy mavzular, davlat arboblarining tantanavor, kötarinki ruxdagi dabdabali portretlarida öz ifodasini topdi. K. Rastrelli haykaltaroşlik asarlari, I. Nikitin, A. B. Antropov rangtasvirlari şular jumlasidan.

B. Italiyada rivojlanib Yevropaga keng yoyildi. Keyinroq esa yevropaliklar bosib olgan qit'a va mintaqalarga ham bu san'at ta'siri kirib bordi. Amerika, Osiyo, Avstraliyada B. usulida yaratilgan asarlarning mavjudligi şundan. Örta Osiyoda rus istilosidan keyin qurilgan me'morlik majmualarida, jumladan saroy, sobor va monastirlar binolarida şu san'atiing ta'siri va belgilari mavjud.

B. musiqada asosan musiqali teatr turlarida (ayniqsa opera janrida), şuningdek çolğu kamer (concert» grosso, sonata) va organ asarlarida na-moyon buldi. B.ning eng yorqin namoyandalari G. Gendel, J. Gabriyeli, O. Freskobaldi, K. Monteverde, D. Bukstexude, I. Bax va b. B. uslubi b-n bir paytda klassitsizm uslubi ham rivoj topdi.

Ne'mat Abdullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БАРОККО (итал. barocco — ажиб, ғалати) — 16-а. охири — 18-а. ўрталарида Европа ва Америка санъатидаги асосий услублардан бири. Европада миллат ва миллим давлатлар жадал шаклланаётган даврда Уйғониш даври бадиий маданияти ва субъектив ҳис-туйғуларни ифодаловчи маньеризм ўрнига вужудга келди. Аристократия ва черков б-н боғлиқ бўлган Б. санъати уларнинг шон-шуҳратини оширишга ҳамда тарғиб этишга қаратилган эди. Б. санъатига антифеодал чиқишлар, миллий озодлик ҳаракатлари ўз таъсирини кўрсатиб, унга демократик исёнкорлик руҳини киритди. Дабдабага мойил бўлган Б. дунёнинг яхлитлиги, чексизлиги, мураккаб ва ранг-баранглиги, доимий ўзгарувчанлиги ҳақидаги янги тасаввурларни, инсонни ўраб турган муҳит ва б.га бўлган қизиқишларни акс эттиради; унга кескинлик, образларнинг ҳаракатчанлиги, ҳис-туйғулар курашининг шафқатсизлиги, тантана ва улуғворликка ин-тилиш, мавжуд борлиқ б-н хаёлий орзуни уйғунлаштириш, санъатлар уйғунлигига ин-тилишлар хос.

Б. услубида қурилган меъморий мажмуалар фазовий ечими, майда меъморий безакларга мўллиги ва ягона ғояга бўйсуниши б-н ажралиб туради. Меъморлар шаҳар кўча ва майдоиларига, у ердаги мавжуд қурилишларга улуғворлик бериш учун турли оптик ва б. қонунларга мурожаат қиладилар, тескари перспектива қонунларидан фойдаланадилар. Тасвирий санъатда диний, мифологик ва мажозий мавзулардаги безак мужассамотлар, тантанавор дабдабали портретлар кенг ўрин эгаллайди.

Б. Италияда шаклланиб ривожланди. Меъмор ва ҳайкалтарош Л. Бернини, меъмор Ф. Борромини, Г. Гварини, рангтасвирчи демократик реализм йўлбошчиси Караважо, академизм йўлбошчиси ака-ука Каррочилар, деворий рангтасвир усталари Ж. Б. Тьеполо ва б. шу санъат ривожига катта ҳисса қўшди. Фландрияда П. П. Рубенс, А. ван Дейк, Я. Йордане, Ф. Снайдерс ижодида Б. тўлақонли ва ҳаёт ҳақиқатига яқин ҳолда ривожланса, Испания, Португалия, Германия ва б. Европа мамлакатларида маҳаллий хаёт ва анъаналар таъсирида ўзига хос йўналишни шаклланишини таъминлади. Францияда классицизм б-н уйғунликда ўзига хос жимжимадорлик касб этди. Россияда 18-а. 1-ярмида Петр I ислоҳотлари ва дворян монархиясининг мустаҳкамланиб бориши б-н ривожланди. Петербург, Москва ш.лари, шаҳардан ташқарида яратилган шоҳ ва зодагонларнинг уй ва саройларида шу давр руҳи ўз ифодасини топди: Петр I саройи (Петергоф), Царское Село (Пушкино ш.), Петербургдаги қатор сарой, монастир ва соборлар (Қишки сарой, Смольний монастири ва б.) шулар жумласидан. Меъморлардан В. Растрелли, Д. Ухтомский, С. Чевакинский ва б.нинг ҳиссаси катта. Тасвирий санъатда дунёвий мавзулар, давлат арбобларининг тантанавор, кўтаринки рухдаги дабдабали портретларида ўз ифодасини топди. К. Растрелли ҳайкалтарошлик асарлари, И. Никитин, А. Б. Антропов рангтасвирлари шулар жумласидан.

Б. Италияда ривожланиб Европага кенг ёйилди. Кейинроқ эса европаликлар босиб олган қитъа ва минтақаларга ҳам бу санъат таъсири кириб борди. Америка, Осиё, Австралияда Б. усулида яратилган асарларнинг мавжудлиги шундан. Ўрта Осиёда рус истилосидан кейин қурилган меъморлик мажмуаларида, жумладан сарой, собор ва монастирлар биноларида шу санъатиинг таъсири ва белгилари мавжуд.

Б. мусиқада асосан мусиқали театр турларида (айниқса опера жанрида), шунингдек чолғу камер (concert» grosso, соната) ва орган асарларида на-моён булди. Б.нинг энг ёрқин намояндалари Г. Гендель, Ж. Габриели, О. Фрескобальди, К. Монтеверде, Д. Букстехуде, И. Бах ва б. Б. услуби б-н бир пайтда классицизм услуби ҳам ривож топди.

Неъмат Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.