Barxan
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 133–134-b. — ziyouz.com
Barxan (turkiyça) — qumli çöl va çala çöllardagi relyefning köçma qum şakllari. Şamol yönalişiga köndalang böladi. B. yiliga örta hisobda bir neça sm dan yuzlab m gaça köçadi. Qizilqum va Qoraqum çöllarining ba'zi joylarida qattiq şamol vaqtida yangi B.lar paydo böladi yoki eskilari joyini özgartiradi. B.lar tepadan qaraganda köpinça yoy, yarim oy şaklida böladi. Şamolga röpara yon bağirlari qiya (5° — 14°), şamolga teskari yon bağirlari tik (30° gaça) bölişi mumkin. B. uçlari şamol kuçiga, qumning namligi, tarkibiga qarab uzun yoki qisqa böladi. B. bal. 0,7 m dan 20 m gaça, hatto murakkab şakllari 200—300 m va undan ham baland böladi. Şamol harakatiga qarab B.ning töplanişi turli şakllar oladi: barxan tepalari, barxan zanjirlari, barxan piramidalari va h. k. Qum kam bölgan qattiq yerlarda, köpinça taqirlarda yakka-yakka B.lar uçraydi. Tutaş qumlarda murakkab B. tizmalari vujudga keladi. B. tizmalari Amudaryo sohillarida, Sandiqli, Kanpirak, Qoraqum çöllarida, şuningdek Markaziy Farğonadagi Yozyovon çölida uçraydi. B.lar nisbatan yaxşi nam töplaydi va ihota qilinadigan bölsa, daraxtzor bölib qolişi mumkin. Avvallari Buxoro, Qoraköl vohalarining şim. qismidagi bir qança unumdor yerlar, qişloqlar köçma qum ostida qolib ketar edi, endilikda saksovul va b. ösimliklar ekilib, uz. 125 km, eni 3 — 4 km daraxtzorlar barpo qilindi va qum köçişi töxtatildi. Yana q. Eol relyef şakllari.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАРХАН (туркийча) — қумли чўл ва чала чўллардаги рельефнинг кўчма қум шакллари. Шамол йўналишига кўндаланг бўлади. Б. йилига ўрта ҳисобда бир неча см дан юзлаб м гача кўчади. Қизилқум ва Қорақум чўлларининг баъзи жойларида қаттиқ шамол вақтида янги Б.лар пайдо бўлади ёки эскилари жойини ўзгартиради. Б.лар тепадан қараганда кўпинча ёй, ярим ой шаклида бўлади. Шамолга рўпара ён бағирлари қия (5° — 14°), шамолга тескари ён бағирлари тик (30° гача) бўлиши мумкин. Б. учлари шамол кучига, қумнинг намлиги, таркибига қараб узун ёки қисқа бўлади. Б. бал. 0,7 м дан 20 м гача, ҳатто мураккаб шакллари 200—300 м ва ундан ҳам баланд бўлади. Шамол ҳаракатига қараб Б.нинг тўпланиши турли шакллар олади: бархан тепалари, бархан занжирлари, бархан пирамидалари ва ҳ. к. Қум кам бўлган қаттиқ ерларда, кўпинча тақирларда якка-якка Б.лар учрайди. Туташ қумларда мураккаб Б. тизмалари вужудга келади. Б. тизмалари Амударё соҳилларида, Сандиқли, Канпирак, Қорақум чўлларида, шунингдек Марказий Фарғонадаги Ёзёвон чўлида учрайди. Б.лар нисбатан яхши нам тўплайди ва иҳота қилинадиган бўлса, дарахтзор бўлиб қолиши мумкин. Авваллари Бухоро, Қоракўл воҳаларининг шим. қисмидаги бир қанча унумдор ерлар, қишлоқлар кўчма қум остида қолиб кетар эди, эндиликда саксовул ва б. ўсимликлар экилиб, уз. 125 км, эни 3 — 4 км дарахтзорлар барпо қилинди ва қум кўчиши тўхтатилди. Яна қ. Эол рельеф шакллари.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.