Baxmal tumani

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149–150-b. — ziyouz.com

Baxmal tumani - Jizzax viyaoyadaidagi tuman. 1943 y. 8 mayda taşkil etilgan (1957 y. 12 okt.da Ğallaorol tu-mani b-n birlaştirilgan edi, 1971 y. 31 avg.da qayta tuzildi). B. t. Ğallaorol, Jizzax, Zomin tumanlari, Samarqand viloyati va Tojikiston Respublikasi b-n çegaradoş. Mayd. 1,86 ming km2. Aholisi 91,8 ming kişi (2000). B. t.da 1 şaharça (Usmat) va 10 qişloq fuqarolari yiğini (Barlos, Baxmal, Boğişamol, Gulbuloq, Muğol, Oyqor, Oqgoş, Sangzor, Tongotar, Uzunbulok) bor. Markazi — Usmat şaharçasi.

T a b i a t i . Tuman hududi, asosan, tof oldi tekisliklari va toğlardan iborat. B. t.ning jan. qismida Turkiston tizmasi va uning şim.-ğarbiy tar-moği — Molguzar toğlari joylaşgan (eng baland joyi 2621 m). Molguzar toğlari b-n Turkiston tizmasi oraliğida Sangzor vodiysi bor. Iqlimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi —5° dan —9* gaça, iyulniki 25°, toğli qismida 15°. Yiliga örtaça 300 — 750 mm yoğin tuşadi. Tuman hududida Sa'd Vaqqos ota buloği bor. Tuproqlari asosan töq tusli böz tuproqlar va toğ jigarrang tuproqlar, toğ va baland tof daşt tulroqlari, şarqida tipik böz tuproqlar tarqalgan. Efemer va efemeroid, kserofit ösimliklari ösadi. Butazor, arçazor, yonğoqzorlar uçraydi. Bodom, yovvoyi olma, olça, dulana bor. B. t.ning toğ oldi zonalarida yirtqiçlardai, börsiq, tulki, böri, sudralib yuruvçilardan kölbor ilon, kaltakssaklar, quşlardan kaklik, ğurrak va b. uçraydi. B. tla Zomin toğ-örmon davlat qöriqxonasi taşkil etilgan.

Aholisi asosan, özbeklar (92,4%); şuningdek rus, qozoq, tojik, qirğiz va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 10 kişidan 25 kişigaça töğri keladi.

Xöjaligi. B. t.da marmar koni, arak-vino va asfalt z-dlari, bosmaxona, paloye va gilam töqiş sexlari, quriliş taşkilotlari bor. Tumanda bördokiçilik fermalari, mexanizatsiyalaşgan örmon xöjaligi mavjud. Asosan ğallaçilik va çorvaçilik rivojlangan. Qişloq xöjaligida suğoriladigan yerlar 6,6 ming ga, şu jumladan 0,4 ming ga yerga sabzavot, 2 ming ga yerga beda, 200 ga yerga makkajöxori ekiladi. Boğ, tokzor, tutzor, örmonlar bor. B. t.da 2 jamoa xöjaligi, 1 davlat xöjaligi, kooperativ xujaliklar, 330 ga yakin fermer xöjaligi va b. 12 xöjalik bor. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 65,7 ming qoramol, 122,2 ming Köy va eçki, 62,1 ming parranda bor (1999). Avtomobil yöllari uz. 460 km. 1999/2000 öquv yilida 63 umumiy ta'lim maktabi bölib, 2376.1 öquvçi, 1 li-seyda 500 öquvçi ta'lim oldi. 45 maktabgaça tarbiya muassasalarida 3000 ga yakin bola tarbiyalanadi. 15 klub, madaniyat uyi, «Baxmal» aşula va rake havaskorlik ansambli, «Qaynarbuloq» qöğirçokteatri, «Baxmal xandasi» miniatyura havaskorlik teatri, 415 örinli kasalxona, 41 tibbiy punkt, 15 ambulatoriya bölib, ularda 158 vraç, 736 örta ma'lumotli tibbiy xodim işlaydi. «Baxmal hayoti» tuman gazetasi çikadi (adadi 1500).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БАХМАЛ ТУМАНИ - Жиззах вияоядаидаги туман. 1943 й. 8 майда ташкил этилган (1957 й. 12 окт.да Ғаллаорол ту-мани б-н бирлаштирилган эди, 1971 й. 31 авг.да қайта тузилди). Б. т. Ғаллаорол, Жиззах, Зомин туманлари, Самарқанд вилояти ва Тожикистон Республикаси б-н чегарадош. Майд. 1,86 минг км2. Аҳолиси 91,8 минг киши (2000). Б. т.да 1 шаҳарча (Усмат) ва 10 қишлоқ фуқаролари йиғини (Барлос, Бахмал, Боғишамол, Гулбулоқ, Муғол, Ойқор, Оқгош, Сангзор, Тонготар, Узунбулок) бор. Маркази — Усмат шаҳарчаси.

Т а б и а т и . Туман ҳудуди, асосан, tof олди текисликлари ва тоғлардан иборат. Б. т.нинг жан. қисмида Туркистон тизмаси ва унинг шим.-ғарбий тар-моғи — Молгузар тоғлари жойлашган (энг баланд жойи 2621 м). Молгузар тоғлари б-н Туркистон тизмаси оралиғида Сангзор водийси бор. Иқлими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси —5° дан —9* гача, июлники 25°, тоғли қисмида 15°. Йилига ўртача 300 — 750 мм ёғин тушади. Туман ҳудудида Саъд Ваққос ота булоғи бор. Тупроқлари асосан тўқ тусли бўз тупроқлар ва тоғ жигарранг тупроқлар, тоғ ва баланд tof дашт тулроқлари, шарқида типик бўз тупроқлар тарқалган. Эфемер ва эфемероид, ксерофит ўсимликлари ўсади. Бутазор, арчазор, ёнғоқзорлар учрайди. Бодом, ёввойи олма, олча, дулана бор. Б. т.нинг тоғ олди зоналарида йиртқичлардаи, бўрсиқ, тулки, бўри, судралиб юрувчилардан кўлбор илон, калтакссаклар, қушлардан каклик, ғуррак ва б. учрайди. Б. тла Зомин тоғ-ўрмон давлат қўриқхонаси ташкил этилган.

Аҳолиси асосан, ўзбеклар (92,4%); шунингдек рус, қозоқ, тожик, қирғиз ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га ўртача 10 кишидан 25 кишигача тўғри келади.

Хўжалиги. Б. т.да мармар кони, арак-вино ва асфальт з-длари, босмахона, палое ва гилам тўқиш цехлари, қурилиш ташкилотлари бор. Туманда бўрдокичилик фермалари, механизациялашган ўрмон хўжалиги мавжуд. Асосан ғаллачилик ва чорвачилик ривожланган. Қишлоқ хўжалигида суғориладиган ерлар 6,6 минг га, шу жумладан 0,4 минг га ерга сабзавот, 2 минг га ерга беда, 200 га ерга маккажўхори экилади. Боғ, токзор, тутзор, ўрмонлар бор. Б. т.да 2 жамоа хўжалиги, 1 давлат хўжалиги, кооператив хужаликлар, 330 га якин фермер хўжалиги ва б. 12 хўжалик бор. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 65,7 минг қорамол, 122,2 минг Кўй ва эчки, 62,1 минг парранда бор (1999). Автомобиль йўллари уз. 460 км. 1999/2000 ўқув йилида 63 умумий таълим мактаби бўлиб, 2376.1 ўқувчи, 1 ли-цейда 500 ўқувчи таълим олди. 45 мактабгача тарбия муассасаларида 3000 га якин бола тарбияланади. 15 клуб, маданият уйи, «Бахмал» ашула ва раке ҳаваскорлик ансамбли, «Қайнарбулоқ» қўғирчоктеатри, «Бахмал хандаси» миниатюра ҳаваскорлик театри, 415 ўринли касалхона, 41 тиббий пункт, 15 амбулатория бўлиб, уларда 158 врач, 736 ўрта маълумотли тиббий ходим ишлайди. «Бахмал ҳаёти» туман газетаси чикади (адади 1500).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.