Bayoniy

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 23-b. — ziyouz.com

Bayoniy (taxallusi; asl ismi Muhammad Yusufbek Bobojonbek uğli) (1858— Xiva — 1923) — Özbek şoiri, tarixçi, musiqaşunos, xattot va tarjimon. Xivadagi Şerğozixon madrasasida tahsil körgan. Suls, kufiy, rayhoniy, şikasta xatlarini yaxşi bilgan, tanbur çertiş va ğijjak çalişda mohir bölgan. B.ning bir devoni, Xorazm tarixiga oid ikki asari va tarjimalari saqlangan. U mumtoz şe'riyatning deyarli hamma janrlarida ijod qilib, Navoiy, Munis, Ogahiy an'analarini davom ettirgan. Avaz Ötar b-n ijodiy hamkorlikda bölgan. «Devoni Bayoniy» şe'rlar töplamini tuzgan. Unga kirgan şe'rlarida dunyoviy sevgini uluğlagan, tabiat gözalliklarini sodda va ravon ifodalagan, mazlumlar, ilmfan ahlining aççiq taqdiriga açingan. «Şajarai Xorazmşohiy» tarixiymemuar asari b-n Munis va Ogahiy boşlagan işni davom ettirgan. Bunda Yofasdan Qönğirot uruğigaça, Abulğoziy Bahodirxondan Asfandiyorxongaça ötgan xonlar hukmronligi davri tarixi yoritilgan. «Xorazm tarixi» asari «Şajarai Xorazmşohiy»dagi voqealarni töldirgan. Asarning avvalgi boblari ma'no jihatdan «Şajarai Xorazmşohiy»ga öxşab ketadi. Lekin yoziliş uslubi b-n undan farq qiladi. Asarda, asosan Asfandiyorxon hukmronligi davri va undan keyin röy bergan voqealar tasvirlangan. 16 bobdan iborat bu asarning 8 bobigina bizgaça yetib kelgan.

B.ning har ikki tarixiy asarida ijtimoiy-iqtisodiy hayotga oid juda köp qimmatli materiallar bor. Jumladan, Xiva xonligining Buxoro va Qöqon xonligi va xonlikka qöşni bölgan boşqa mamlakatlar b-n savdo va diplomatik munosabatlari, mehnatkaşlardan olinadigan har xil soliqlar, Xorazmda yaşagan olim va şoirlar, şaharlar hayoti, dehqonçilik işlari töğrisida boy ma'lumotlar yozilgan.

B. arabçadan Darveş Ahmad («Sahoyif ul-axbor», 1901), forsçadan Binoiy («Şayboniynoma», 1915), Tabariy («Tarixi Tabariy») asarlarini özbek tiliga tarjima qilgan. «Majmuai şuaroi forsiy» töplami (1900) va b.ni husnixatda köçirgan.

«Şajarai Xorazmşohiy» (inv. № 9596), «Xorazm tarixi» (inv. № 7421), «Devoni Bayoniy» (inv. №№ 1120, 7106, 6666) asarlarining qölyozmalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqlanmoqda.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БАЁНИЙ (тахаллуси; асл исми Муҳаммад Юсуфбек Бобожонбек уғли) (1858— Хива — 1923) — Ўзбек шоири, тарихчи, мусиқашунос, хаттот ва таржимон. Хивадаги Шерғозихон мадрасасида таҳсил кўрган. Сулс, куфий, райҳоний, шикаста хатларини яхши билган, танбур чертиш ва ғижжак чалишда моҳир бўлган. Б.нинг бир девони, Хоразм тарихига оид икки асари ва таржималари сақланган. У мумтоз шеъриятнинг деярли ҳамма жанрларида ижод қилиб, Навоий, Мунис, Огаҳий анъаналарини давом эттирган. Аваз Ўтар б-н ижодий ҳамкорликда бўлган. «Девони Баёний» шеърлар тўпламини тузган. Унга кирган шеърларида дунёвий севгини улуғлаган, табиат гўзалликларини содда ва равон ифодалаган, мазлумлар, илмфан аҳлининг аччиқ тақдирига ачинган. «Шажараи Хоразмшоҳий» тарихиймемуар асари б-н Мунис ва Огаҳий бошлаган ишни давом эттирган. Бунда Ёфасдан Қўнғирот уруғигача, Абулғозий Баҳодирхондан Асфандиёрхонгача ўтган хонлар ҳукмронлиги даври тарихи ёритилган. «Хоразм тарихи» асари «Шажараи Хоразмшоҳий»даги воқеаларни тўлдирган. Асарнинг аввалги боблари маъно жиҳатдан «Шажараи Хоразмшоҳий»га ўхшаб кетади. Лекин ёзилиш услуби б-н ундан фарқ қилади. Асарда, асосан Асфандиёрхон ҳукмронлиги даври ва ундан кейин рўй берган воқеалар тасвирланган. 16 бобдан иборат бу асарнинг 8 бобигина бизгача етиб келган.

Б.нинг ҳар икки тарихий асарида ижтимоий-иқтисодий ҳаётга оид жуда кўп қимматли материаллар бор. Жумладан, Хива хонлигининг Бухоро ва Қўқон хонлиги ва хонликка қўшни бўлган бошқа мамлакатлар б-н савдо ва дипломатик муносабатлари, меҳнаткашлардан олинадиган ҳар хил солиқлар, Хоразмда яшаган олим ва шоирлар, шаҳарлар ҳаёти, деҳқончилик ишлари тўғрисида бой маълумотлар ёзилган.

Б. арабчадан Дарвеш Аҳмад («Саҳойиф ул-ахбор», 1901), форсчадан Биноий («Шайбонийнома», 1915), Табарий («Тарихи Табарий») асарларини ўзбек тилига таржима қилган. «Мажмуаи шуарои форсий» тўплами (1900) ва б.ни ҳуснихатда кўчирган.

«Шажараи Хоразмшоҳий» (инв. № 9596), «Хоразм тарихи» (инв. № 7421), «Девони Баёний» (инв. №№ 1120, 7106, 6666) асарларининг қўлёзмалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақланмоқда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.