Bayoz
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22-b. — ziyouz.com
Bayoz (arab. — oq, oqlik) — şe'rlar töplami. B.lar ikki va undan ortiq şoirlar şe'rlaridan tuziladi. Ilk B.lar, asosan, maşhur şoirlarning ğazallaridan tuzilgan, keyinçalik bunga rioya qilinmagan. B.lar deyarli lirik janrdagi asarlardan taşkil topadi, unga nasriy parçalar ayrim hollardagina kiritiladi. B.lar biror ğoya yoki ma'lum davr dunyoqaraşini tarğib qilmaydi, umuman saylab olingan asarlarda davriylik ham bölmaydi, ular qat'iy bob va bölimga ajratilmaydi, mualliflar ijodi şarhlanmaydi. Kimning şe'ridan qança kiritiş tuzuvçi xohişiga boğliq. B.lar sarbayoz (söz boşi), lirik şe'rlar (asosiy qism), xotima va ilovadan taşkil topadi. Ayrim B.larda şe'rlari keltirilgan şoirlar nomi mundarija sifatida beriladi. Ba'zan B.larga xalq oğzaki ijodi namunalari: ölan, latifa, mutoyiba, maqol, musiqiy asarlar (Buxoro şaşmaqomi, Xorazm maqomlari, Farğona — Toşkent maqom yöllari, aşula va katta aşulalar) ham kiritiladi. Ilk B.lar arab şe'riyati rivojlangan davr (750 — 1O55)da yuzaga kelgan (q. Tammom, Saolibiy). Turkistonda bayozçilik 10 — 15-a.lar şe'riyati ta'sirida vujudga keladi. 18 — 19-a. larga kelib ular mundarija va mazmun jihatdan ança boyidi. Ayniqsa, Bedil ijodiyoti ta'sirida B. tuziş an'anaviy tus oldi. Rasmiy va norasmiy B.lar bor. Rasmiy B. maxsus kotib, naqqoş, sahhof tomonidan buyurtmaga yoki muayyan şaxs talabiga mos tarzda tuziladi. Norasmiy B.da bezak va matnlarning joylaşişida muayyan tartib bölmaydi. Bundaylari öz navbatida yana ikkiga bölinadi: a) şoir yoki kotib öziga ma'qul şoirlarning asarlaridan tanlab tuzadi; b) tuzuvçining öz şe'riy töplamiga boşqa şoirlar asarlaridan namunalar kiritiladi (mas, «Bayozi Miriy», «Bayozi Roziy», «Bayozi Nodim», «Bayozi Kamiy» va b.).
Adabiy taraqqiyot jarayonida B.lar adabiyot namunasigina bölib qolmay, haqiqiy san'at asariga ham aylandi, öziga xos maktablar paydo böldi. Farğona, Buxoro, Xorazm, Toşkent maktablariga mansub B.lar asosan ikki tilda — özbek va fors tillarida tuzilgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida Muhammad Rahimxon Soniy (Feruz) taşabbusi b-n rasmiy B.lar tuziş rivoj topdi, yuzlab naqşdor B.lar tuzildi va noyoblaridan nusxalar köçirildi. 19-a. oxirlarida Turkistonda matbaa işlarining rivojlanişi b-n qölyozma B.lar tuziş davom etgani holda, Toşkent va Xivada toşbosma B.lar çop etiş yölga qöyildi. B. Turkiston xalqlari adabiyoti tarixini va devon tuzmagan şoirlar ijodini örganişda muhim manbadir.
Ad.: Hamidova M., Qölyozma bayozlar — adabiy manba, T., 1981.
Q.: Saolibiy
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЁЗ (араб. — оқ, оқлик) — шеърлар тўплами. Б.лар икки ва ундан ортиқ шоирлар шеърларидан тузилади. Илк Б.лар, асосан, машҳур шоирларнинг ғазалларидан тузилган, кейинчалик бунга риоя қилинмаган. Б.лар деярли лирик жанрдаги асарлардан ташкил топади, унга насрий парчалар айрим ҳоллардагина киритилади. Б.лар бирор ғоя ёки маълум давр дунёқарашини тарғиб қилмайди, умуман сайлаб олинган асарларда даврийлик ҳам бўлмайди, улар қатъий боб ва бўлимга ажратилмайди, муаллифлар ижоди шарҳланмайди. Кимнинг шеъридан қанча киритиш тузувчи хоҳишига боғлиқ. Б.лар сарбаёз (сўз боши), лирик шеърлар (асосий қисм), хотима ва иловадан ташкил топади. Айрим Б.ларда шеърлари келтирилган шоирлар номи мундарижа сифатида берилади. Баъзан Б.ларга халқ оғзаки ижоди намуналари: ўлан, латифа, мутойиба, мақол, мусиқий асарлар (Бухоро шашмақоми, Хоразм мақомлари, Фарғона — Тошкент мақом йўллари, ашула ва катта ашулалар) ҳам киритилади. Илк Б.лар араб шеърияти ривожланган давр (750 — 1О55)да юзага келган (қ. Таммом, Саолибий). Туркистонда баёзчилик 10 — 15-а.лар шеърияти таъсирида вужудга келади. 18 — 19-а. ларга келиб улар мундарижа ва мазмун жиҳатдан анча бойиди. Айниқса, Бедил ижодиёти таъсирида Б. тузиш анъанавий тус олди. Расмий ва норасмий Б.лар бор. Расмий Б. махсус котиб, наққош, саҳҳоф томонидан буюртмага ёки муайян шахс талабига мос тарзда тузилади. Норасмий Б.да безак ва матнларнинг жойлашишида муайян тартиб бўлмайди. Бундайлари ўз навбатида яна иккига бўлинади: а) шоир ёки котиб ўзига маъқул шоирларнинг асарларидан танлаб тузади; б) тузувчининг ўз шеърий тўпламига бошқа шоирлар асарларидан намуналар киритилади (мас, «Баёзи Мирий», «Баёзи Розий», «Баёзи Нодим», «Баёзи Камий» ва б.).
Адабий тараққиёт жараёнида Б.лар адабиёт намунасигина бўлиб қолмай, ҳақиқий санъат асарига ҳам айланди, ўзига хос мактаблар пайдо бўлди. Фарғона, Бухоро, Хоразм, Тошкент мактабларига мансуб Б.лар асосан икки тилда — ўзбек ва форс тилларида тузилган. 19-а. охири — 20-а. бошларида Муҳаммад Раҳимхон Соний (Феруз) ташаббуси б-н расмий Б.лар тузиш ривож топди, юзлаб нақшдор Б.лар тузилди ва ноёбларидан нусхалар кўчирилди. 19-а. охирларида Туркистонда матбаа ишларининг ривожланиши б-н қўлёзма Б.лар тузиш давом этгани ҳолда, Тошкент ва Хивада тошбосма Б.лар чоп этиш йўлга қўйилди. Б. Туркистон халқлари адабиёти тарихини ва девон тузмаган шоирлар ижодини ўрганишда муҳим манбадир.
Ад.: Ҳамидова М., Қўлёзма баёзлар — адабий манба, Т., 1981.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.