Saolibiy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170-b. — ziyouz.com
Saolibiy SAOLIBIY, Abu Mansur Abdulmalik ibn Muhammad ibn Ismoil as-Saolibiy (961 — Nişopur — 1038) — yozuvçi, adabiyotşunos, tilşunos va tarixçi olim. Arabiston, Iroq, Ispaniya, Xuroson va Movarounnahr böylab sayoxat qilgan. 992 y.da Buxoroga, söng Xorazmga kelgan. Xorazmşoh Abul Abbos Ma'mun (hukmronlik davri: 1009— 17) saroyida xizmat qilgan, unga atab asarlar yozgan. S.ning «Yatimat uddahr fi mahosin axl alasr» («Asr axlining fozillari haqida zamonasining durdonasi») tazkirasi maşhur bölib, u öşa davr Movarounnahr, Xorazm, Xuroson va arab adabiyoti haqidagi noyob manbadir. Asarning ilk nusxasi 994— 1000 y.larda yozilgan bölib, muallif 1011 — 17 y.larda uni qayta işlab töldirgan va xorazmşoh Abul Abbos Ma'munga taqdim etgan. Tazkira muqaddima va 4 qism (40 bob)dan iborat bölib, unda 10-a. hamda 11-a. boşlarida arab tilida ijod qilgan movarounnahrlik va bir qança xurosonlik şoirlar hayoti hamda ijodi yoritilgan. «Tatimmat alYatima» («Yagona durdonaga qöşimça», 1032—38) asarida esa «Yatimat uddaxr» ga kirmay qolgan yoki keyinçalik tanilgan yana 209 şoir (ulardan 104 nafari Movarounnahr va Xurosondan) haqida ma'lumot berilgan.
S.ning «Kitob latoif almaorif» («Ajoyib ma'lumotlar haqida kitob») asari buvayhiylar sulolasi vaziri asSohib (995 y. v.e.)ga bağişlangan. S islomgaça va islom davrida ötgan köplab şoirlar, maşhur kişilar, xalifalar, laşkarboşilar va ularning taxalluslari, töğrisida nodir ma'lumotlar keltirgan. Asarda muhim tarixiyetnografik ma'lumotlar, S. va unga zamondoş arabiynavis şoirlarning şe'rlaridan parçalar mavjud.
«Fypap axbor muluk alfurs va siyarihim» («Eron podşoxlari haqidagi xabar va hikoyalar sarasi») nomli tarixiy asar, «Şohnoma» va bir şe'riy devon ham yaratgan. «AtTamassul valmuxozarat» va «Mubhij» asarlarini Qobus ibn Vuşmgir (hukmronlik davri: 978— 1012) ga bağişlagan. S.ning köplab asarlari Ismatulla Abdullayev tomonidan özbek tiliga tarjima qilingan.
As: Yatimat uddahr [4j.], T., 1976; Tatimmat alYatima («Yatimat uddahr» 4qismining qöşimçasi), T., 1990; Kitob latoif almaorif, T., 1987; Ajoyib ma'lumotlar, T., 1995.
Ad.: Abdullayev I., Abu Mansur asSaolibiy, T., 1972.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САОЛИБИЙ, Абу Мансур Абдулмалик ибн Муҳаммад ибн Исмоил ас-Саолибий (961 — Нишопур — 1038) — ёзувчи, адабиётшунос, тилшунос ва тарихчи олим. Арабистон, Ироқ, Испания, Хуросон ва Мовароуннаҳр бўйлаб саёхат қилган. 992 й.да Бухорога, сўнг Хоразмга келган. Хоразмшоҳ Абул Аббос Маъмун (ҳукмронлик даври: 1009— 17) саройида хизмат қилган, унга атаб асарлар ёзган. С.нинг «Йатимат уддаҳр фи маҳосин ахл аласр» («Аср ахлининг фозиллари ҳақида замонасининг дурдонаси») тазкираси машҳур бўлиб, у ўша давр Мовароуннаҳр, Хоразм, Хуросон ва араб адабиёти ҳақидаги ноёб манбадир. Асарнинг илк нусхаси 994— 1000 й.ларда ёзилган бўлиб, муаллиф 1011 — 17 й.ларда уни қайта ишлаб тўлдирган ва хоразмшоҳ Абул Аббос Маъмунга тақдим этган. Тазкира муқаддима ва 4 қисм (40 боб)дан иборат бўлиб, унда 10-а. ҳамда 11-а. бошларида араб тилида ижод қилган мовароуннаҳрлик ва бир қанча хуросонлик шоирлар ҳаёти ҳамда ижоди ёритилган. «Татиммат алЙатима» («Ягона дурдонага қўшимча», 1032—38) асарида эса «Йатимат уддахр» га кирмай қолган ёки кейинчалик танилган яна 209 шоир (улардан 104 нафари Мовароуннаҳр ва Хуросондан) ҳақида маълумот берилган.
С.нинг «Китоб латоиф алмаориф» («Ажойиб маълумотлар ҳақида китоб») асари бувайҳийлар сулоласи вазири асСоҳиб (995 й. в.э.)га бағишланган. С исломгача ва ислом даврида ўтган кўплаб шоирлар, машҳур кишилар, халифалар, лашкарбошилар ва уларнинг тахаллуслари, тўғрисида нодир маълумотлар келтирган. Асарда муҳим тарихийэтнографик маълумотлар, С. ва унга замондош арабийнавис шоирларнинг шеърларидан парчалар мавжуд.
«Fypap ахбор мулук алфурс ва сияриҳим» («Эрон подшохлари ҳақидаги хабар ва ҳикоялар сараси») номли тарихий асар, «Шоҳнома» ва бир шеърий девон ҳам яратган. «АтТамассул валмухозарат» ва «Мубҳиж» асарларини Қобус ибн Вушмгир (ҳукмронлик даври: 978— 1012) га бағишлаган. С.нинг кўплаб асарлари Исматулла Абдуллаев томонидан ўзбек тилига таржима қилинган.
Ас: Йатимат уддаҳр [4ж.], Т., 1976; Татиммат алЙатима («Йатимат уддаҳр» 4қисмининг қўшимчаси), Т., 1990; Китоб латоиф алмаориф, Т., 1987; Ажойиб маълумотлар, Т., 1995.
Ад.: Абдуллаев И., Абу Мансур асСаолибий, Т., 1972.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.