Benzin
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 238–239-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Benzin (frans. benzine) — turliça tuzilgan uglevodorodlar aralaşmasi, 30—205° oraligida qaynaydigan rangsiz suyuklik. Muzlaş t-rasi — 60° , alangalaniş t-rasi 0° dan past, ziçligi 680—780 kg/m3. Havoda B. butlari konsentratsiyasi 0,074—0,123 kg/m3 ga yetganda portlaydigan aralaşmalar hosil böladi. B., asosan, neftni haydaş va katalitik qayta işlaş yöli b-n; ozroq toşkömir va yonuvçi slanetslarni qayta işlaş yöli b-n (q. Gidrogenlaş), şuningdek tabiiy va yölakay gazlardan olinadi. B. asosan içki yonuv dvigatellari uçun yonilği sifatida işlatiladi. B. erituvçi, yuvadigan suyuklik sifatida va b. maqsadlar uçun qöllaniladi. Yonilği sifatida işlatiladigan B. avtomobil va aviatsiya bsnzinlariga bölinadi.
B.ning eng muhim ekspluataiion xossasi — detonatsion turğunligi, ya'ni dvigatelda B. qisilgan vaqtda özuzidan alangalanib ketişiga qarşilik qila olişidir. B.ning antidetonatsion xossalari oktan soni b-n, aviatsiya B.ning şunday xossalari yana B. boy aralaşmasining navliligi b-n baholanadi. Bir xil rejim va birday şaroitda (etalon yonilğiga nisbatan) sin al ganda dvigatelda detonatsiya boşlaniş rejimida indikator bosimişşg kattaligini körsatadigan son (foizlarda ifodalanadi) B.ning navliligi deb ataladi. B.ning oktan soni yoki navliligi qança yuqori bölsa, antidstonatsion xossalari öşança yaxşi böladi. B. ana şu xossalarga asosan rusumlarga bölingan (aviatsiya B.ning turğunligini oşiriş uçun unga tetraetilqörğoşin qöşiladi). Bunday (etillangan) B. zaharli, şuning uçun u b-n işlaganda ehtiyoj böliş zarur. Etillaigan B.ni etillanmagan B.dan ajratiş uçun unga rang qöşib qöyiladi. Özbekistonda 3 ta neftmi qayta işlaş korxonasi (Farğona, Oltiariq va Buxoro) mavjud bölib. ular «Özneftniqaytaişlaş» aksiyadorlik kompaniyasiga böysunadi. Bu korxonalarda etillanmagan va etillangan A72 va A76, etillangan A92 va etillanmagan Li93 hamda Ai95 rusumidagi avtoben;inlar, şuningdek B92 rusumli aviatsiya benzini işlab çiqariladi. B. inson organizmiga asosan öpka or't kirib, salbiy ta'sir etadi. B. buğl;idan bir yöla zaharlangan kişining . şi oğriydi, tomoğida noxuş sezgi 'aido böladi, yötal tutadi, köz va burfç şilliq pardasi ta'sirlanadi, qattiq zaharlangan kişining boşi aylau^di, gandiraklaydi, tomir urişi siyfslaşadi. B.dan surunkasiga zaxarlan;y kişining boşi oğriydi. uyqusi s iladi, injiq, tez çarçaydigan bölib ; (ladi, ozib ketadi, yurak sohasi oğriyd»| va h.k. Bir yöla zaharlangan kişi sof i^iBora olib çiqiladi, kislorod beriladi, yurakni quvvatlaydigan va asabni tinçlaötiradigan dorilar buyuriladi; nafasi töxtab qolgan bölsa, sun'iy nafas oldiriladi. B. me'dagatuşgan bölsa, ösimlik moyi (30—50 g) içiriladi. Surunkasiga zaxarlangan kişi organizmini mustahkamlaş maqsadida umumiy davo qilinedi. fizioterapiya buyuriladi. B. b-n işlaşdan vaqtinça çetlatlladi. Asab va endokrin bezlarning funksional kasalliklari bölgam kişilar B. b-n işlaşga qöyilmaydi.
Ad.: Topliva, smazoçniye materiali, texniçeskiye jidkosti. Assortimenti i primeneniye (spravoçnoye izdaniye pod red. V. I. Şkolnikova). M., 1989.
Ehson Umarov.
Q.: Gidrogenlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕНЗИН (франц. benzine) — турлича тузилган углеводородлар аралашмаси, 30—205° оралигида қайнайдиган рангсиз суюклик. Музлаш т-раси — 60° , алангаланиш т-раси 0° дан паст, зичлиги 680—780 кг/м3. Ҳавода Б. бутлари концентрацияси 0,074—0,123 кг/м3 га етганда портлайдиган аралашмалар ҳосил бўлади. Б., асосан, нефтни ҳайдаш ва каталитик қайта ишлаш йўли б-н; озроқ тошкўмир ва ёнувчи сланецларни қайта ишлаш йўли б-н (қ. Гидрогенлаш), шунингдек табиий ва йўлакай газлардан олинади. Б. асосан ички ёнув двигателлари учун ёнилғи сифатида ишлатилади. Б. эритувчи, ювадиган суюклик сифатида ва б. мақсадлар учун қўлланилади. Ёнилғи сифатида ишлатиладиган Б. автомобиль ва авиация бснзинларига бўлинади.
Б.нинг энг муҳим эксплуатаиион хоссаси — детонацион турғунлиги, яъни двигателда Б. қисилган вақтда ўзузидан алангаланиб кетишига қаршилик қила олишидир. Б.нинг антидетонацион хоссалари октан сони б-н, авиация Б.нинг шундай хоссалари яна Б. бой аралашмасининг навлилиги б-н баҳоланади. Бир хил режим ва бирдай шароитда (эталон ёнилғига нисбатан) син ал ганда двигателда детонация бошланиш режимида индикатор босимишшг катталигини кўрсатадиган сон (фоизларда ифодаланади) Б.нинг навлилиги деб аталади. Б.нинг октан сони ёки навлилиги қанча юқори бўлса, антидстонацион хоссалари ўшанча яхши бўлади. Б. ана шу хоссаларга асосан русумларга бўлинган (авиация Б.нинг турғунлигини ошириш учун унга тетраэтилқўрғошин қўшилади). Бундай (этилланган) Б. заҳарли, шунинг учун у б-н ишлаганда эҳтиёж бўлиш зарур. Этиллаиган Б.ни этилланмаган Б.дан ажратиш учун унга ранг қўшиб қўйилади. Ўзбекистонда 3 та нефтми қайта ишлаш корхонаси (Фарғона, Олтиариқ ва Бухоро) мавжуд бўлиб. улар «Ўзнефтниқайтаишлаш» акциядорлик компаниясига бўйсунади. Бу корхоналарда этилланмаган ва этилланган А72 ва А76, этилланган А92 ва этилланмаган Ли93 ҳамда Аи95 русумидаги автобен;инлар, шунингдек Б92 русумли авиация бензини ишлаб чиқарилади. Б. инсон организмига асосан ўпка ор’т кириб, салбий таъсир этади. Б. буғл;идан бир йўла заҳарланган кишининг . ши оғрийди, томоғида нохуш сезги ‘аидо бўлади, йўтал тутади, кўз ва бурфч шиллиқ пардаси таъсирланади, қаттиқ заҳарланган кишининг боши айлау^ди, гандираклайди, томир уриши сийфслашади. Б.дан сурункасига захарлан;й кишининг боши оғрийди. уйқуси с Ьилади, инжиқ, тез чарчайдиган бўлиб ; (лади, озиб кетади, юрак соҳаси оғрийд»| ва ҳ.к. Бир йўла заҳарланган киши соф i^iBora олиб чиқилади, кислород берилади, юракни қувватлайдиган ва асабни тинчлаўтирадиган дорилар буюрилади; нафаси тўхтаб қолган бўлса, сунъий нафас олдирилади. Б. меъдагатушган бўлса, ўсимлик мойи (30—50 г) ичирилади. Сурункасига захарланган киши организмини мустаҳкамлаш мақсадида умумий даво қилинэди. физиотерапия буюрилади. Б. б-н ишлашдан вақтинча четлатллади. Асаб ва эндокрин безларнинг функционал касалликлари бўлгам кишилар Б. б-н ишлашга қўйилмайди.
Ад.: Топлива, смазочные материалы, технические жидкости. Ассортименты и применение (справочное издание под ред. В. И. Школьникова). М., 1989.
Эҳсон Умаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.