Beruniy
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 263–270-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 65%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Beruniy Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad (973.4.9, qad. Kot (Kat) ş.— 1048.11.12. Ğazna (hoz. Afğonistonda)— uluğ özbek mutafakkir olimi, örta asrning buyuk daholaridan. Öz zamonasining hamma fanlarini, birinçi navbatda falakiyot (astronomiya), fizika, riyoziyot (mat.), ilohiyot, ma'danşunoslik fanlarini puxta egallagan. Bu fanlar taraqqiyotiga qöşgan hissasi b-n uning nomi dunyo fanining buyuk siymolari qatoridan joy oldi. Uning naslnasabida «berun» sözi «taşqi şahar», «Beruniy» esa «taşqi şaharda yaşovçi kişi» ma'nosini bildiradi.
B.ning ilmfanga qiziqişi yoşligidanoq kuçli bölgan. Maşhur olim Abu Nasr ibn Iroq Mansur qölida ta'lim oladi. Ibn Iroq falakiyot va riyoziyotga oid bir qança asarlar yozib, şulardan 12 tasini B.ga bağişlaydi. B. ham ustozining ismini hamma vaqt zör hurmat b-n tilga oladi.
B. fanning deyarli hamma sohalari b-n şuğullandi. Şarqning boy fan va madaniyatini puxta örganib, yunon ilmi b-n ham çuqur tanişib, yirik olim bölib yetişdi. B. şoir, adabiyotşunos ham edi. Ona tilidan taşqari arab, suğdiy, fors, suryoniy, yunon va qad. yahudiy tillarini egalladi. Keyinçalik, Hindistonda sanskrit tilini örgandi. Öz ilmiy asarlaridan birida yozişiça, B. Xorazmda yaşagan davrida 990 y.dan Kot ş.da muhim astronomik kuzatişlar ötkazgan. Bu kuzatişlar uçun özi astronomik asboblar ixtiro etgan. Mamlakatda taxt uçun boşlangan kuraşlar olimning bu ilmiy işlarini davom ettirişga imkon bermadi. Qoraxoniylar somoniylarga qarşi hujum boşladi. Buning natijasida Xorazmda ham davlat töntarişi bölib, Kot Urganç amiri Ma'mun I tomonidan bosib olindi. B. hayoti xavf ostida qolgaiini sezib, 22 yoşida vatanini taşlab çiqib ketişga majbur böladi. U qad. Ray ş.ga (hoz. Tehron yaqinida) boradi. Rayda ança oğir hayot keçiradi, moddiy qiyinçiliklarga duçor böladi. Olim 998 y.dan keyin Jurjotg keladi va bu yerda ikkinçi ustozi tabib, falakiyotşunos va faylasuf Ali Saxl Iso alMasixiy b-n tanişib, undan ta'lim oladi. Öşa vaqtda Kaspiy oldi viloyatlarida ziyoriylar sulolasi (928— 1042) hukmronlik qilgan; bu sulolaning vakili Qobus ibn Vaşmgir (1012 y. öldirilgan) yoş olimni öz himoyasiga oladi.
Yoqut Hamaviynij yozişiça, Qobus ibn Vaşmgir B.ga vazirlik lavozimini taklif qilgan, lekin olim bunga rozi bölmagan.
B. «Alosor al boqiya an alqurun alholiya» («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar») asarini Jurjonda muhojirlik davrida yoza boşlagan va 1000-y.da tamomlagan. B. uni yozişga juda katta tayyorgarlik kördi. Qunt va matonat b-n turli xalqlar tarixi, madaniyati va tillarini örgandi. Ilmfanga oid asarlar juda kam nusxada va qölyozma şaklida ayrim şaxslar qölida saqlangan bir davrda yoş olim fanning turli sohalarini bu qadar egallab olişi, uning nihoyatda iste'dodli ekaiini körsatadi.
B. 1005y.larda Xorazmga qaytadi va söngroq uni yangi hukmdor Ali Abbos Ma'mun II saroyga yaqinlaştiradi. Öşa davrda Urgançda Xorazmşoh saroyida köp maşhur olimlar töplanib, fanning turli sohalarida ilmiy işlar olib boradilar. «Ma'mun akademiyasi» deb nomlanadigan bu anjumanning faoliyatida B. muhim rol öynaydi. Şu b-n birga, u şoh Ma'mun IIning eng yaqin maslahatçisi sifatida mamlakat siyosiy işlarida ham faol qatiaşadi. B.ning Ibn Sino b-n yozişmalari ham uning Xorazmda turgan davrida bölgan. Ularning savoljavoblaridan va B.ning Ibn Sinoga yozgan e'tirozlaridan bizgaça faqat 18 tasi yetib kelgan. Bu yozişmalar uning tabiat falsafasi va fizika masalalari b-n ham qiziqqanini körsatadi. Bu savoljavoblarda ikki maşhur olim fazo, issiqdikningtarqalişi, jismlarning issiqdan kengayişi, nurning aks etişi va sinişi kabi masalalarda ilmiy munozara olib borgan. Xorazm Mahmud Ğaznaviy tomonidan (1017) bosib olingaç, B. Xorazmşoh saroyidagi boşqa bir qança olimlar b-n birgalikda Ğazna ş.ga olib ketildi. B.ning Ğaznadagi davri uning ilmiy faoliyati uçun eng mahsuldor davr böldi. Ğurbatda hayot keçirgan olim özining barça vaqtini i. t. işlariga sarf etdi. B.ning «Xorazmning maşhur kişilari» asari ham şu davrda yaratilgan. Uning geodeziyaga oid muhim asari «Taxdid nihoyot ilamokin li tashih masofot ilmasokin» («Turar joylar (orasidagi) masofalarni aniqlaş uçun manzillarning çegaralarini belgilaş») 1025 y. 18 noyab.da yozib tugatilgan. Bu asarning birdanbir qölyozmasi Istanbulda, birinçi marta rus tiliga şu qölyozmadan «Geodeziya» nomi b-n tarjima qilindi (Toşkent, 1966). «Geodeziya» B.ning dunyoqaraşini belgilaşda boy manbalardan biri bölib hisoblanadi.
«Munajjimlik san'atidan boşlanğiç tuşunçalar» asari ham 1029 y. Ğaznada yozilgan. Asarning fors ça va arabça nusxalari bizgaça yetib kelgan. Unda öşa zamon astronomiyasi b-n boğliq bulga i bir qança fanlar haqida muhim ma'lumotlar berilgan. B.ning maşhur «Hindiston» asari— «Tahqiq mo lilHind min ma'qula maqbula filaql av marzula» («Xind larning aqlga siğadigan va siğmaydigan ta'limotlarini aniqlaş kitobi») 1030 y.da yozilgan. Bu asar Ğarb va Şarq olimlari tomonidan yuksak baholangan. Mahmud Ğaznaviyning Hindistonga qilgan yurişlarida B. şohga hamroh bölgan. Garçi olimning Hindistonda qaçon va qanday yaşagani aniq bölmasada, Xorazmdan olib ketilgandan keyin bir oz vaqt Hindistonning şim.dagi Nandna qal'asida yaşagani ma'lum. Hindistonda sanskrit tilini puxta örganiş uning hind madaniyati, adabiyoti va Hindistonning öşa davr olimlari b-n yaqindan tanişişiga hamda bu mamlakat haqida ölmas asar yaratişga imkon berdi. «Hindiston» hajmi jihatidan juda katta asar. Unda hind adabisti, falsafasi, aniq fanlar, geogr., elşunoslik, qonun va urfodatlar, falsafa, din, tarixiydiniy rivoyatlar, hind yozuvining turlari haqida ma'lumotlar bor. Hoz. zamon Hindiston olimlari B.ning bu asarini hind madaniyati tarixini yoritiş nuqtai nazaridan juda yuqori baholaydilar va muhim manbalardan biri dsb ğisoblaydilar. Ularning ta'kidlaşiça, B. öz asarida bizgaça yetib kelmagan sanskritda yozilgan köpgina manbalardan foydalangan.
B. astronomiyaga oid «AlQonun alMas'udiy» («Mas'ud qonuni») asarini sulton Mas'udga bağişladi. Kitobning qaçon yozib tugatilgani aniqemas. Bu asar B.ning falakiyotga doir eng muhim asaridir. Örta asr olimlari bu asarni juda yuksak baholaganlar. Şundan keyin u yana ikkita muhim kitobini yozgan. Bulardan biri «Mineralogiya», ya'ni «Kitob aljamohir fi ma'rifat aljavohir» («Qimmatbaho toşlarni bilib oliş böyiça ma'lumotlar töplami»)dir. Bu risola uz zamonasi uçun Markaziy Osiyo va Yaqin Şarq, Yevropada mineralogiya sohasidagi eng yaxşi asar hisoblangan. Uning oxirgi asari—«Dorivor ösimliklar haqida kitob» ning qölyozmasi 20-a. ning 30-y.larida Turkiyada topildi. Asar «Saydana» nomi b-n maşhur, unda Şarkda, jumladan, Turkistonda ösadigan dorivor ösimliklarning tavsifi berilgan.
B. fanning hamma sohalarida samarali ijod qilgan edi. Uning ilmiy merosi juda keng va rangbarang. B.ning ilmiy iş sohasidagi zör qobiliyati uning köpçilik zamondoşlari va keyingi olimlar tomonidan e'tirof etilgan. 1035—36 y.larda B. öz ilmiy işlarining röyxatini tuzadi. Bunda şu vaqtgaça yozgan Kitob va risolalari 113 taga yetgani körsatilgan. Keyingi yozgan asarlarini ham qöşsak, u qoldirgan ilmi' meros 152 kitob va risoladan iborat. Uning asarlari mavzu jihatdan turlituman. Köpçilik asarlari öz zamonasida öziga xos bir ensiklopediya hisoblangan. Asarlarining 70 tasi falakiyot, 20 tasi riyoziyot, 12 tasi geogr. va geodeziya, 3 tasi ma'danşu noslik, 4 tasi xaritagrafiya, 3 tas* iklimşunoslik, biri fizika, biri dorişunoslik, 15 tasi tarix va el * şunoslik, 4 tasi falsafa, 18 tasi adabiyot va b. fanlarga oiddir. B. turli tillardan bir qança ilmiy va adabiy asarlarni tarjima ham qilgan. Afsuski, hozirça olimning faqat 28: asarigina ma'lum. Qolganlari bizgaça yetib kelmagan yoki hali topilganiça yöq. B. ijodini örganiş, uning asarlarini naşr etiş, boşqa tillargYa tarjima qiliş işlari ötgan asr oxir»laridan boşlandi. Uning «Kddimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Hindiston», «Geodeziya», «Mineralogiya», «Mas'ud qonuni», «Munajjimlik san'atidan boşlanğiç tuşunçalar» va b. asarlarining matni naşr etild»: turli tillarga tarjima qilindi. Tanlangan asarlari rus va özbek tillarida çop etildi.
B.ning falakiyot sohasidagi xizmati ayniqsa kattadir. U uz ilmiy asarlarida dunyoning tuzilişi masalasi da Ptolemey nazariyasiga suyansa ham lekin Yerning harakati haqida öş& davrda hukmron nazariyaga zid keladigan fiqolarni bayon etgan. «Hindisutsg» asarida «Yerning aylaniş hara4GI falakiyot fani hisoblariga heç qanday zid kelmaydi, balki Yerda yuz kiradigan hodisalar, uning harakati birga bir tekis davom etaverali», degan fikrni bayon etadi. «Istaan xil astrolyabiyani tayyorlaşning «:rli usullari haqida» risolasida Sa'id as-Sijziyning astrolyabilei haqida gapirganda juda muhim xulosaga keladi: «Uning negizi osmon harakatlanişiga emas, balki Yerning harakatlanişiga asoslanganligi uçun men uni juda ham ajoyib kaşfiyot deb hisoblayman». B. yoritqiçlar harakatini xandasaviy izohlaş asosida olamçing tuzilişini tuşuntiradigan yeotsentrik va geliotsentrik sistema yeng kuçga ega, degan xulosaga keladi. «Geodeziya» asarida geotsentrizm b-n boğliq bölgan ba'zi nazariyalarning uğriligiga şubha b-n qaraganini sydan oçiq bayon etadi. Bu b-n olim geliotsentrik tuzilişi nazariyani işlaşga hissa qöşdi. U osmon yoritqiçlarining haragrayektoriyasi va şakli ellipso«. çgekanligi haqida birinçi bölib fikr yuritgan olimlardan. B.ning bu başorati ança keyingi Kepler kaşfiyotlarini ma'lum darajada oldinan aytiş edi. B. öz asarlarida ayrim hodisalar töğrisida ham yozgan. Mac, (birinçi bölib Quyoş tojini tuşuntirişda qiziqarli xulosalarga kelgan.
U amaliy astronomiya masalalari ham juda köp şuğullanar edi. Özining aniq va puxta astronomik kuzatişlariga asoslanib, B. osmon ekvatoriga Quyoş ekliptikasi oğişining xattaligi (23°34') va ekliptika oğişi • zunligining asriy özgarişlarini oyelgilaşda, Quyoş apogeyasi (avji) uzoqligini aniqlaşda qad. va öziga zamondoş bölgan astronomlarga Karaganda ança aniq natijalarga erişgan. B. 1029 ta yulduzning koordinatalari va «olduz kattaliklari qayd etilgan yulduzlar jadvalini tuzgan (q. Beruniy ziji).
B. öz zamonasining ulkan matematiklaridan biri edi. Uning mat. faniga qöşgan hissasi muhim ahamiyatga ega. B. asarlarida geometriya, arifmetika, algebra, sonlar nazariyasi va trigonometriya tuşunçalari ma'lum tartib b-n ta'riflandi. Olimning arifmetika va algebrasining katta yutuği şundan iboratki, unda irratsional sonlar arifmetika va algebraning teng huquqdi predmeti bölib qoldi. Arifmetika sohasida u maşhur uçlamçi qoidani körib çiqadi, beş, yetti va undan ortiq miqdorlarning hollari uçun uçlamçi qoidani umumlaştiruvçi qoidalarni bayon qiladi. B. ayniqsa trigonometriya sohasida katta yutuklarga erişdi. Ba'zi bir hoz. zamon tadqiqotçilari B.ni trigonometriyaga mustaqil fan sifatida qaragan birinçi olim deb e'tirof etmoqdalar. B. trigonometrik funksiyalarning umumiy qonuniyatini topiş yuzasidan iş olib borgan. «AlQonun alMas'udiy» asarida yassi va sferik trigonometriyani bayon qilgan. U trigonometrik funksiyaning çizikli va kvadrat interpolitiv qoidasini işlab berdi, örtaça aniq hisoblar metodini taklif qilib, tegişli jadvallarni keltirdi, bir qança önli raqamlar uçun P miqdorini aniq hisoblab çiqdi. Geografiya, geodeziya va geologiya fanlari sohasida ham B.ning quşgan hissasi beqiyos. Tasviriy geografiya sohasida B. geografik adabiyotda mavjud bölgan ma'lumotlarni umumlaştirib öziga zamondoş bölgan sayyoh va savdogarlar töplagan ma'lumotlar b-n uni yanada boyitadi. Olim qoldirgan geografik ma'lumotlarning köpçiligi u yoki bu geografik masalalarni yoritişda Şarq adabiyotida birinçi manba hisoblanadi.
B.ning öşa vaqtda unça ma'lum bölmagan şim. ölkalar, Boltiq va Oq dengiz haqidagi ma'lumotlari, Sibirning «bizda yoz bölganda, u yerda qiş böladigan» joylari haqida xabarlari ayniqsa qiziqarli. B. Xitoy va Tibetga tutaş ölkalarni ham özidan oldingi olimlarga nisbatan töla va aniq tasvirlagan. Ptolemeyga qaramaqarşi Atlantika va Hind okeanlarining jan. tomoni bir-biriga tutaşganligini isbotlab bergan. U Osiyo va Afrika qit'alari orasida bir vaqtlar böğoz bölgan va Yer şarining jan. tomoni quruqlik bölgan deb taxmin qiladi. U qoldirgan noyob ma'lumotlar şarq geografik adabiyotida muhim rol öynagan.
Tarixda Amerika qit'asini 1492 y. okt. oyida dengiz sayyohi Xristofor Kolumb kaşf etganligi qayd qilingan. Ammo bu borada B.ning ilmiy farazi mavjudligi ham ma'lum. Olim özining «Hindiston» asarida yer yuzasining tuzilişi, dengiz va quruqlik töğrisida gapirib, «...Yerning çoragi ma'muradir. Ma'murani ğarb va şarq tomondan Muhit okeani (Atlantika va Tinç okean) örab turibdi. Bu Muhit okeani, yerning obod qismini dengizlarning narigi tomonida bölişi mumkin bölgan quruqdik yoki odam yaşay
digan orollardan ikkala yoqdan (ğarbdan va şarqdan) ajratib turadi...» deb yozgan. Şunday fikrni «AlKonun alMas'udiy» asarida ham uqtiradi. Demak, ğarbiy yarim şarda yaxlit bir quruqlikning, keyinçalik Amerika deb nomlangan qit'aning mavjudligini B. yevropalik olimlardan 450 y.ça oldin taxmin qilib, öz asarlarida bir neça bor yozgan. B.ning ğarbiy yarim şarda katta quruqlik borligi töğrisidagi fikri 15—16-a.larda öz tasdigini topdi.
B. matematik geografiya taraqqiyotiga ham katta hissa qöşdi. U joylarning geografik uzoqligini va kengligini aniqpaş yöllarini işlab çiqişda yangiliklar oçdi: trigonometriya va geometriyani keng qöllaş orqali özidan oldingi astronomlarga nisbatan ança aniq natijalarga erişdi. Mas, u geografik kenglikni aniqlaşda 16-a.da Tixo de Brage tomonidan kaşf etilgan deb hisoblangan usulni işlatgan.
Uzoq,liklarni belgilaşda ham B. tomonidan işlab çiqilgan yangi metod ungaça qöllanilgan metodlarga nisbatan eng mukammali edi. Turli geografik joylarning geografik kengligi va uzoqligini aniqlaşda u erişgan natijalar hoz. zamon olimlarini ham hayratda qoldirmoqda. B.ning Yer şarining ölçamlari haqidagi ma'lumotlari yunon, hind olimlari va öziga zamondoş bölgan Yaqin va Örta Şarq olimlari xulosalariga nisbatan ança aniqdir. U Yer aylanasi uzunligini ölçaşda yangi usul işlab çikdi. B. metodida katta masofalar uçun qiyin va murakkab ölçovlarga ehtiyoj bölmay, matematik hisoblarga asoslanilardi. U Yer meridiani yoyining bir darajasi 110275 m ga teng deb topdi. Bu hoz. zamon ma'lumotlariga juda yaqin.
Geologiya sohasida ham B. ajoyib kaşfiyotlar qilgan. Yerni örganiş masalasiga ilmiy yondaşdi. Yer yuzasining har bir qismi özining uzoq tarixiy taraqqiyotiga ega ekanligini yozadi. Turkistonning ba'zi joylari, şu jumladan Amudaryo vodiysining geologik rivojlanişini birinçi marta jiddiy örganişga harakat qilgan ham B. bölgan. Uning Amudaryo vodiysining geologik ötmişi va Orol dengizining paydo bölişi haqidagi xulosalari öşa zamonning eng muvaffaqiyatli geologik tahlillaridan biri hisoblanadi.
Olim «Dengizlar quruqlikka, qurukliklar esa dengizga aylanadi» degan nazariyaga suyanadi. B.ning foydali qazilmalar qatlamlarining paido bölişi, toğ jinslarining yemirilişi, iuraşi kabilar haqidagi xulosalari katta ahamiyatga ega. Yer qobiğida oğirlikning muvozanatlaşib turişi uçun yer osti jismlarining joylaşişi haqidagi farazlari ham juda ahamiyatlidir. Uning fikriça, Yer qobiğining harakati oğirlikning umumiy markaz tomon harakatiga mos ravişda vujudga keldi. B. toğlarning paydo bölişi va yöq bölib ketişi tabiiy omillar asosida yuz berişini talqin etuvçi nazariyani olğa suradi. Akad. H. M. Abdullayev B.ni geologiya sohasidagi eng buyuk nazariyotçilar va asosçilar qatoriga qöşiş kerak, degan xulosaga kelgan edi.
Olim mineralogiya fanida ham muhim kaşfiyot va xulosalar yaratdi. Bu sohada B. ajdodlar yaratgan fan yutuqlarini tan oldi, ularga özi yaratgan yangi ma'lumotlarni qöşdi. U mineralogik tekşirişda qimmatbaho toşlarning rangini, yaltiroqligini tasvirlaş, qattikligini aniqlaş, ularning magnit va elektr xususiyatlarini kuzatiş, eritib sinaş kabi usullardan foydalangan. U minerallarni ta'riflaşda zarur omillardan biri sifatida ularning soliştirma oğirligini tartibli ravişda aniqlab, mineralogiyaning amaliy işlariga joriy qildi; minerallarning tabiiy tasnifi asoslarini işlab çiqişga urinib kördi. Uning «Mineralogiya» asari konlarni örganiş, şu jumladan Örta Osiyo yer osti boyliklarini aniqlaş uçun qimmatbaho manba hisoblanadi. Minerallarning u aniqlagan soliştirma oğirligi hoz. zamon ölçov natijalariga juda yaqin. Minerallar va qimmatbaho toşlarning paydo bölişi haqida ilmiy fiqolar aytgan.
B. dorişunoslik, meteorologiya, fizika kabi fanlarga ham hissa qöşgan. Mac, buloq va quduq suvlarining yuqoriga kötarilişi va fontan bölib otilib çiquvçi buloqlar gidrostatikasini tuşuntirişda B. öz zamonasidan ança ilgari ketib, bu boradagi uydirmalarni inkor etadi.
Olim biologiya sohasida tabiiy tanlaniş haqida qimmatli fiqolar aytgan. U tabiiy tanlaniş böyiça avval insonning ongli faoliyatini tasvirlab beradi, keyin «Tabiat ham şunday qiladi, lekin u farqiga bormaydi, çunki uning harakati ongsizdir», degan xulosaga keladi. Buyuk olim fan sohasida tajribalar ötkaziş uçun turli asbob va uskunalar ixtiro etişda ham katta mahorat körsatdi. Köpçilik tajriba asboblarini özi yaratgan edi. Mac, astronomiya sohasida meridianlar iönalişini aniqpaş uçun «hind doirasi»ni ixtiro etgan. Bir qança astrolyabiya konstruksiyalarini, diametri 7,5 m bölgan va öşa zamonda eng yirik hisoblangan «devoriy kvadrant»ni yasagan. Soliştirma ogirlikni aniqlaş uçun ham maxsus asbob ixtiro etgan. B. Markaziy Osiyo va umuman Yaqin Şarkda birinçi ilmiy globuslardan birini bunyod etgan edi. Bu globusda aholi yaşaydigan joylar aniq körsatilgan va buning yordamida ularning geografik koordiiatalarini aniqlaş mumkin bölgan.
U alkimyoda qöllanilgan ğayriilmiy va asossiz uslublarni tanqid qildi. Qimmatbaho toşlar va ba'zi minerallarning «mö'jizakor xususiyatlarini» inkor qildi va bu holni «hodisalarning haqiqiy sababini bilmovçilar uçun bir vajdir», deb hisoblaydi. B. alkimyo yöli b-n oltin va kumuş tayyorlaş fan hal qila olmaydigan behuda urinişdir, degan xulosaga keladi. «Oldindan aytib beriş san'ati,—deb yozadi «Geodeziya»da,— umuman kuçeiz asosga ega, undan kelib çiqadigan xulosalar ham asossiz».
Tabiiy fanlar tarixida B.ning abadiy qoladigan xizmati şundaki, u özining i. t. işlarida özi işlab çiqqan i. t. metodiga, tajriba va kuzatişlariga suyandi. Kuzatiş va tajriba metodini misli körilmagan darajada yuqori kötardi, bu uning tajribaviy bilimlar sohasidagi zör yutuğidir. Olim öz oldiga fanni aniq ma'lumotlar b-n boyitiş, nazariyalarini işlab çiqiş, yangi usul va qonunlarini oçiş vazifalarini qöygan.
B. ijtimoiy nazariyalar sohasida ham samarali ijod etdi, bu sohalar rivojiga hissa qöşdi. Uning kupgina asarlari öz mohiyati b-n tabiiy fanlarning sohalari böyiça ham, şuningdek öşa zamonlarda yaşab ötgan xalqlarning ijtimoiy, xöjalik va siyosiy hayoti sohasida ham butun bir ensiklopediya bulib xizmat qilgan. B. özining «Kitob fi axborot ilmubayyizot valqaromita» («Oq kiyimliklar va qarmatiylar xabarlari haqida kitob») asarini Örta Osiyoda öşa davrda eng ilğor ijtimoiy harakatlardan biri bölgan qarmatiylarga bağişlagan. Keyinroq «Yodgorliklar», «Hindiston» kitoblarini yozgan.
Uning «Kitob ulmaqolot valarz vaddiyonot» («Maqolalar, e'tiqodlar va dinlar haqida kitob»), «Kitob fi axbori Xorazm» («Xorazm xabarlari haqida kitob»), «Kitob tarixi ayyom asSulton Mahmud va axbori abihi» («Sulton Mahmud davri tarixining kitobi va otasi haqidagi xabarlar») kabi asarlari bizgaça yetib kelmagan. «Yodgorliklar» («Alosor alboqiya») podşoqlar va maşhur şaxslarning tarixini yorituvçi va öşa davrning madaniyatini aks ettiruvçi tarixiy etnografik asardir. Asarning qimmati şundaki, u islomgaça bölgan (Xorazmda) butun bir davrni oçiş imkoniyatini tuğdirdi. Bu kitobda yunonlar, rimlik, eroniy, suğdiy, xorazmlik, harroniy (yulduzga siğinuvçilar), qibtiy, xristian, yahudiylar, islomgaça bölgan arablarning yil hisoblari, turli bayram va maşhur kunlari mufassal tasvirlangan, unda köp xalqlarning ma'naviy hayoti va tarixiga oid qimmatli ma'lumotlar bor.
Uning maxsus tabiatşunoslik masalalariga bağişlangan kitoblari ham ijtimoiy fanlarning köpgina sohalarini öziga qamrab oladi. Bu xususda uning «Geodeziya», «Mineralogiya» va b. asarlarida tarix, adabiyot, tilşunoslik kabi sohalarga oid qimmatli ma'lumotlar jamlangan. Mas, «Mineralogiya»da har bir qimmatbaho toş yoki metallni tavsiflaş jarayonida arab mumtoz şoirlarining öşa toş yoki metall haqida yozgan şe'rlaridan namunalar keltirilgan. B. tarixni bayon qilişda diniy, irqiy farqlardan qat'i nazar, xolisona turiş kerak, deb talab kidali. Qiyosiy tahlil qiliş metodidan keng foydalangan. Mas, u hind fani va falsafasi, hindlarning diniy e'tiqodlari va urfodatlari haqidagi ma'lumotlarni yunon falsafasi va mifologiyasi b-n soliştiradi.
B. taraqqiy etiş va yöq bölişga sabab bölgan tabiiy hodisalarni tadqiq etar ekan Allohning yaratuvçilik qudratini inkor etmaydi. Olim tabiatda qotib qolgan narsa yöq, «dunyodagi hamma narsa ma'lum vaqtdan keyin bir holatdan ikkinçi holatga ötib turadi», degan nuqtai nazarda turadi. Dunyoning tuzilişini tuşuntirişda B. atomizmga yaqin bölgan. Uning atomistikasi atomlarning moddiy xarakterini va har qanday determinizmni inkor etuvçi mutakallimlarnit fikr va qaraşlariga qaramaqarşi qöyilgan. Uning dunyolar köp degan xulosalarga olib keluvçi fiqolari ham bölgan. Buni olimning falsafiy bahslarida Ibn Sino ham sezgan edi. B. öz mulohazalarida boşqa dunyolarning moddiyligi haqidagi tuşunçaga asoslangan.
Biliş nazariyasi xususida ham öziga xos fiqolari bor. Uning fikriça, bilişning asosi, bizning dunyo haqidagi bilimlarimiz manbai bölmiş sezgi a'zolari orqali olingan bilimlardir. Umuman, ilmiy bilimlar haqida gapirar ekan, bu—aql idrok tufayli erişilgan yutukdir, deydi. B. bu sohada tajribaning ahamiyatini alohida ta'kidlaydi. B. birinçilardan bölib, Aristotelning fan sohasidagi xizmatiga yuksak baho beriş b-n birga tanqidiy fiqolar ham bildirgan. B. Aristotelning «tabiiy joy», «dunyoning yagonaligi», «ogirlik va yengillik» kabi tuşunçalarini tanqid qiladi. Aristotelning «oğir» va «yengil» degan tuşunçasidan farqli ravişda B. Ibn Sinoga yozgan «E'tirozlar»ida hamma narsalarning yer markazi tomon tortilişi haqidagi fikrni olğa suradi. Bu, tortiliş kuçi haqidagi nazariyani işlab çiqiş yölida qöyilgan muhim qadam edi.
B. ijtimoiy hodisalarni tuşuntirişda geografik muhit, kişilarning moddiy ehtiyoji kabi omillar ahamiyatini hisobga oldi. Uning fikriça, tilning kelib çiqişiga odamlarning bir-biri b-n muomala qilişdagi ehtiyojlari, turli fanlarning paydo bölişiga esa ularning moddiy va ma'naviy ehtiyojlari sabab bölgan. B. hokimiyatni nasldannaslga ötib turiş qonunqoidasini umuman tan olsa ham, u yoki bu davlat arbobining hokimiyatni boşqarişga yaroqliligi uning davlatga rahbarlik qilişdagi qobiliyatiga boğliq, deydi. B. ilmfanning buyuk homiysi va muxlisi edi. Mamlakatning obodonçiligi ilmfanning gullaşiga boğliq, odamning baxti esa uning bilim va ma'rifatida, deb yozadi. U ma'rifat duşmanlariga, yomon urfodatlarga, adolatsizlikka qarşi edi.
B.ning boy ilmiy merosi Özbekiston va undan taşqarida çuqur örganilmoqda. Uning asarlari lotin, fransuz, italyan, nemis, ingliz, fors, turk tillariga tarjima qilinmoqda. Hayoti va ijodi yozuvçi va san'atkorlar e'tiborini tortib kelmoqda. B. haqida «Özbekfilm» studiyasi ijodkorlari 2 qismdan iborat «Abu Rayhon Beruniy» filmini (1974) yaratganlar. Uyğun «Abu Rayhon Beruniy» pyesasini (1973) yozgan. Qoraqalpoğiston Respublikasidagi şahar. tuman B. nomiga qöyilgan. Özbekiston FA Şarqşunoslik inti, Toşkent texnika unti, metro bekati uning nomi b-n ataladi. Toşkent ş.da, Qoraqalpoğiston, Xorazmda B. nomida
köça, maydon, maktab va b. muassasalar bor. Dunyoda birinçi marta Özbekistonda topilgan mineralga B. nomi qöyilgan. Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti ta'sis etilgan. B.ga Toşkent, Xiva, Beruniy ş.larida haykal örnatilgan.
As: Pamyatniki minuvşix pokoleniy, T., 1957; Indiya [Perevod A. B. Xamidova, Yu. N. Zavodovskogo], T., 1963; Hindiston (Tarjimonlar A. Rasulov, Ğ. Jalolov, Yu. Hakimjonov), T., 1965; Geodeziya (Perevod P. G. Bulgakova), T., 1966; Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar, T., 1968; Kanon Mas'uda I ç. (perevod P. G. Bulgakova, B. A. Rozenfelda) T., 1973; Qonuni Mas'udiy, Iqism, 1—5 maqolalar (A. Rasulov tarjimasi), T., 1973; Hikmatlar (töplovçi va naşrga tayyorlovçi A. Irisov), T., 1973; Farmakognoziya v meditsine (Kitob assaydana fittibb) (issled., perevod, primeçaniya U. I. Karimova), T., 1974; Kniga vrazumeniya naçatkam nauki o zvyozdax (perevod B. A. Rozenfelda, A. Axmedova, M. M. Rojanskoy, A. Abduraxmanova, N. D. Sergeyevoy), T., 1975; Qonuni Mas'udiy, II kiyem, 6—11 maqolalar (A. Rasulov tarjimasi), T., 1976; Kanon Mas'uda, II ç. (perevod B. A. Rozenfelda, A. Axmedova, M. M. Rojanskoy, Yu. N. Smirnova), T., 1976; Geodeziya. Turar joylar (orasidagi) masofalarni aniqlaş uçun manzillarning çegaralarini belgilaş (tarjimon A. Ahmedov), T., 1982; Matematiçeskiye i astronomiçeskiye traktati (perevod P. G. Bulgakova, B. A. Rozenfelda), T., 1987; Tarvihalar: «Javohirot kitobi»dan (arabçadan M. Tursunov tarj.), T., 1991; Feruza (Javohirlar haqida naql va hikoyatlar), T., 1993; 100 hikmat: Ibratli sözlar (tarj. va naşrga tayyorlovçi A. Irisov), T., 1993.
Ad.: Semenov A. A., AlBiruni— veliçayşiy uçenöy srednevekovogo Vostoka i Zapada, Literatura i iskusstvo Özbekistona, kn. 1, T., 1938; Beruniy—örta asrning buyuk olimi (maqolalar töplami), T., 1950; Sadökov X. U., Biruni i yego rabotö po astronomii i matematiçeskoy geografii, M., 1953; Kraçkovskiy I. Yu., Arabskaya geografiçeskaya literatura, Izbr. soç., t.4, M., 1957; My mi no v I. M., Özbekistonda ijtimoiyfalsafiy tafakkurning rivojlaniş tarixidan (XIX asr oxirlari va XX asr boşlari), T., 1960; Salye M. A., Abu Rayhon Beruniy, T., 1960; Matviyevskaya G. P., Beruniy va tabiiy fanlar, T., 1963; Irisov A., Beruniy va Hindiston, T., 1963; Rozenfeld B. A., Krasnova S. A., Rojanskaya M. M., O matematiçeskix rabotax Abu Rayxana Biruni, v kn.: Iz istorii nauki i texniki v stranax Vostoka. Vöp. 3, M., 1963; Tolstoye S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964; Möminov I. M., Vödayuhiyesya mösliteli Sredney Azii, M., 1966; Beruniy bilan Ibn Sinoning savoljavoblari (mas'ul muharrir S. Mutalibov), 2naşr, T., 1973; Qayumov A., Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, T., 1987.
Muzaffar Xayrullayev.
Q.: Beruniy Ziji
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕРУНИЙ Абу Райҳон Муҳаммад ибн Аҳмад (973.4.9, қад. Кот (Кат) ш.— 1048.11.12. Ғазна (ҳоз. Афғонистонда)— улуғ ўзбек мутафаккир олими, ўрта асрнинг буюк даҳоларидан. Ўз замонасининг ҳамма фанларини, биринчи навбатда фалакиёт (астрономия), физика, риёзиёт (мат.), илоҳиёт, маъданшунослик фанларини пухта эгаллаган. Бу фанлар тараққиётига қўшган ҳиссаси б-н унинг номи дунё фанининг буюк сиймолари қаторидан жой олди. Унинг наслнасабида «берун» сўзи «ташқи шаҳар», «Беруний» эса «ташқи шаҳарда яшовчи киши» маъносини билдиради.
Б.нинг илмфанга қизиқиши ёшлигиданоқ кучли бўлган. Машҳур олим Абу Наср ибн Ироқ Мансур қўлида таълим олади. Ибн Ироқ фалакиёт ва риёзиётга оид бир қанча асарлар ёзиб, шулардан 12 тасини Б.га бағишлайди. Б. ҳам устозининг исмини ҳамма вақт зўр ҳурмат б-н тилга олади.
Б. фаннинг деярли ҳамма соҳалари б-н шуғулланди. Шарқнинг бой фан ва маданиятини пухта ўрганиб, юнон илми б-н ҳам чуқур танишиб, йирик олим бўлиб етишди. Б. шоир, адабиётшунос ҳам эди. Она тилидан ташқари араб, суғдий, форс, сурёний, юнон ва қад. яҳудий тилларини эгаллади. Кейинчалик, Ҳиндистонда санскрит тилини ўрганди. Ўз илмий асарларидан бирида ёзишича, Б. Хоразмда яшаган даврида 990 й.дан Кот ш.да муҳим астрономик кузатишлар ўтказган. Бу кузатишлар учун ўзи астрономик асбоблар ихтиро этган. Мамлакатда тахт учун бошланган курашлар олимнинг бу илмий ишларини давом эттиришга имкон бермади. Қорахонийлар сомонийларга қарши ҳужум бошлади. Бунинг натижасида Хоразмда ҳам давлат тўнтариши бўлиб, Кот Урганч амири Маъмун I томонидан босиб олинди. Б. ҳаёти хавф остида қолгаиини сезиб, 22 ёшида ватанини ташлаб чиқиб кетишга мажбур бўлади. У қад. Рай ш.га (ҳоз. Теҳрон яқинида) боради. Райда анча оғир ҳаёт кечиради, моддий қийинчиликларга дучор бўлади. Олим 998 й.дан кейин Журжотг келади ва бу ерда иккинчи устози табиб, фалакиётшунос ва файласуф Али Сахл Исо алМасихий б-н танишиб, ундан таълим олади. Ўша вақтда Каспий олди вилоятларида зиёрийлар сулоласи (928— 1042) ҳукмронлик қилган; бу сулоланинг вакили Қобус ибн Вашмгир (1012 й. ўлдирилган) ёш олимни ўз ҳимоясига олади.
Ёқут Ҳамавийниж ёзишича, Қобус ибн Вашмгир Б.га вазирлик лавозимини таклиф қилган, лекин олим бунга рози бўлмаган.
Б. «Алосор ал боқия ан алқурун алҳолия» («Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар») асарини Журжонда муҳожирлик даврида ёза бошлаган ва 1000-й.да тамомлаган. Б. уни ёзишга жуда катта тайёргарлик кўрди. Қунт ва матонат б-н турли халқлар тарихи, маданияти ва тилларини ўрганди. Илмфанга оид асарлар жуда кам нусхада ва қўлёзма шаклида айрим шахслар қўлида сақланган бир даврда ёш олим фаннинг турли соҳаларини бу қадар эгаллаб олиши, унинг ниҳоятда истеъдодли экаиини кўрсатади.
Б. 1005й.ларда Хоразмга қайтади ва сўнгроқ уни янги ҳукмдор Али Аббос Маъмун II саройга яқинлаштиради. Ўша даврда Урганчда Хоразмшоҳ саройида кўп машҳур олимлар тўпланиб, фаннинг турли соҳаларида илмий ишлар олиб борадилар. «Маъмун академияси» деб номланадиган бу анжуманнинг фаолиятида Б. муҳим роль ўйнайди. Шу б-н бирга, у шоҳ Маъмун IIнинг энг яқин маслаҳатчиси сифатида мамлакат сиёсий ишларида ҳам фаол қатиашади. Б.нинг Ибн Сино б-н ёзишмалари ҳам унинг Хоразмда турган даврида бўлган. Уларнинг саволжавобларидан ва Б.нинг Ибн Синога ёзган эътирозларидан бизгача фақат 18 таси етиб келган. Бу ёзишмалар унинг табиат фалсафаси ва физика масалалари б-н ҳам қизиққанини кўрсатади. Бу саволжавобларда икки машҳур олим фазо, иссиқдикнингтарқалиши, жисмларнинг иссиқдан кенгайиши, нурнинг акс этиши ва синиши каби масалаларда илмий мунозара олиб борган. Хоразм Маҳмуд Ғазнавий томонидан (1017) босиб олингач, Б. Хоразмшоҳ саройидаги бошқа бир қанча олимлар б-н биргаликда Ғазна ш.га олиб кетилди. Б.нинг Ғазнадаги даври унинг илмий фаолияти учун энг маҳсулдор давр бўлди. Ғурбатда ҳаёт кечирган олим ўзининг барча вақтини и. т. ишларига сарф этди. Б.нинг «Хоразмнинг машҳур кишилари» асари ҳам шу даврда яратилган. Унинг геодезияга оид муҳим асари «Тахдид ниҳоёт иламокин ли тасҳиҳ масофот илмасокин» («Турар жойлар (орасидаги) масофаларни аниқлаш учун манзилларнинг чегараларини белгилаш») 1025 й. 18 нояб.да ёзиб тугатилган. Бу асарнинг бирданбир қўлёзмаси Истанбулда, биринчи марта рус тилига шу қўлёзмадан «Геодезия» номи б-н таржима қилинди (Тошкент, 1966). «Геодезия» Б.нинг дунёқарашини белгилашда бой манбалардан бири бўлиб ҳисобланади.
«Мунажжимлик санъатидан бошланғич тушунчалар» асари ҳам 1029 й. Ғазнада ёзилган. Асарнинг форс ча ва арабча нусхалари бизгача етиб келган. Унда ўша замон астрономияси б-н боғлиқ булга и бир қанча фанлар ҳақида муҳим маълумотлар берилган. Б.нинг машҳур «Ҳиндистон» асари— «Таҳқиқ мо лилҲинд мин маъқула мақбула филақл ав марзула» («Хинд ларнинг ақлга сиғадиган ва сиғмайдиган таълимотларини аниқлаш китоби») 1030 й.да ёзилган. Бу асар Ғарб ва Шарқ олимлари томонидан юксак баҳоланган. Маҳмуд Ғазнавийнинг Ҳиндистонга қилган юришларида Б. шоҳга ҳамроҳ бўлган. Гарчи олимнинг Ҳиндистонда қачон ва қандай яшагани аниқ бўлмасада, Хоразмдан олиб кетилгандан кейин бир оз вақт Ҳиндистоннинг шим.даги Нандна қалъасида яшагани маълум. Ҳиндистонда санскрит тилини пухта ўрганиш унинг ҳинд маданияти, адабиёти ва Ҳиндистоннинг ўша давр олимлари б-н яқиндан танишишига ҳамда бу мамлакат ҳақида ўлмас асар яратишга имкон берди. «Ҳиндистон» ҳажми жиҳатидан жуда катта асар. Унда ҳинд адабисти, фалсафаси, аниқ фанлар, геогр., элшунослик, қонун ва урфодатлар, фалсафа, дин, тарихийдиний ривоятлар, ҳинд ёзувининг турлари ҳақида маълумотлар бор. Ҳоз. замон Ҳиндистон олимлари Б.нинг бу асарини ҳинд маданияти тарихини ёритиш нуқтаи назаридан жуда юқори баҳолайдилар ва муҳим манбалардан бири дсб ғисоблайдилар. Уларнинг таъкидлашича, Б. ўз асарида бизгача етиб келмаган санскритда ёзилган кўпгина манбалардан фойдаланган.
Б. астрономияга оид «АлҚонун алМасъудий» («Масъуд қонуни») асарини султон Масъудга бағишлади. Китобнинг қачон ёзиб тугатилгани аниқэмас. Бу асар Б.нинг фалакиётга доир энг муҳим асаридир. Ўрта аср олимлари бу асарни жуда юксак баҳолаганлар. Шундан кейин у яна иккита муҳим китобини ёзган. Булардан бири «Минералогия», яъни «Китоб алжамоҳир фи маърифат алжавоҳир» («Қимматбаҳо тошларни билиб олиш бўйича маълумотлар тўплами»)дир. Бу рисола уз замонаси учун Марказий Осиё ва Яқин Шарқ, Европада минералогия соҳасидаги энг яхши асар ҳисобланган. Унинг охирги асари—«Доривор ўсимликлар ҳақида китоб» нинг қўлёзмаси 20-а. нинг 30-й.ларида Туркияда топилди. Асар «Сайдана» номи б-н машҳур, унда Шаркда, жумладан, Туркистонда ўсадиган доривор ўсимликларнинг тавсифи берилган.
Б. фаннинг ҳамма соҳаларида самарали ижод қилган эди. Унинг илмий мероси жуда кенг ва рангбаранг. Б.нинг илмий иш соҳасидаги зўр қобилияти унинг кўпчилик замондошлари ва кейинги олимлар томонидан эътироф этилган. 1035—36 й.ларда Б. ўз илмий ишларининг рўйхатини тузади. Бунда шу вақтгача ёзган Китоб ва рисолалари 113 тага етгани кўрсатилган. Кейинги ёзган асарларини ҳам қўшсак, у қолдирган илми’ мерос 152 китоб ва рисоладан иборат. Унинг асарлари мавзу жиҳатдан турлитуман. Кўпчилик асарлари ўз замонасида ўзига хос бир энциклопедия ҳисобланган. Асарларининг 70 таси фалакиёт, 20 таси риёзиёт, 12 таси геогр. ва геодезия, 3 таси маъданшу нослик, 4 таси харитаграфия, 3 тас* иклимшунослик, бири физика, бири доришунослик, 15 таси тарих ва эл * шунослик, 4 таси фалсафа, 18 таси адабиёт ва б. фанларга оиддир. Б. турли тиллардан бир қанча илмий ва адабий асарларни таржима ҳам қилган. Афсуски, ҳозирча олимнинг фақат 28: асаригина маълум. Қолганлари бизгача етиб келмаган ёки ҳали топилганича йўқ. Б. ижодини ўрганиш, унинг асарларини нашр этиш, бошқа тилларгЯ таржима қилиш ишлари ўтган аср охир»ларидан бошланди. Унинг «Кддимги халқлардан қолган ёдгорликлар», «Ҳиндистон», «Геодезия», «Минералогия», «Масъуд қонуни», «Мунажжимлик санъатидан бошланғич тушунчалар» ва б. асарларининг матни нашр этилд»: турли тилларга таржима қилинди. Танланган асарлари рус ва ўзбек тилларида чоп этилди.
Б.нинг фалакиёт соҳасидаги хизмати айниқса каттадир. У уз илмий асарларида дунёнинг тузилиши масаласи да Птолемей назариясига суянса ҳам лекин Ернинг ҳаракати ҳақида ўш& даврда ҳукмрон назарияга зид келадиган фиқоларни баён этган. «Ҳиндисуцг» асарида «Ернинг айланиш ҳара4ГИ фалакиёт фани ҳисобларига ҳеч қандай зид келмайди, балки Ерда юз кирадиган ҳодисалар, унинг ҳаракати бирга бир текис давом этаверали», деган фикрни баён этади. «Истаан хил астролябияни тайёрлашнинг «:рли усуллари ҳақида» рисоласида Саъид ас-Сижзийнинг астролябилеи ҳақида гапирганда жуда муҳим хулосага келади: «Унинг негизи осмон ҳаракатланишига эмас, балки Ернинг ҳаракатланишига асосланганлиги учун мен уни жуда ҳам ажойиб кашфиёт деб ҳисоблайман». Б. ёритқичлар ҳаракатини хандасавий изоҳлаш асосида оламчинг тузилишини тушунтирадиган еоцентрик ва гелиоцентрик система енг кучга эга, деган хулосага келади. «Геодезия» асарида геоцентризм б-н боғлиқ бўлган баъзи назарияларнинг уғрилигига шубҳа б-н қараганини сйдан очиқ баён этади. Бу б-н олим гелиоцентрик тузилиши назарияни ишлашга ҳисса қўшди. У осмон ёритқичларининг ҳараграекторияси ва шакли эллипсо«. чгэканлиги ҳақида биринчи бўлиб фикр юритган олимлардан. Б.нинг бу башорати анча кейинги Кеплер кашфиётларини маълум даражада олдинан айтиш эди. Б. ўз асарларида айрим ҳодисалар тўғрисида ҳам ёзган. Mac, (биринчи бўлиб Қуёш тожини тушунтиришда қизиқарли хулосаларга келган.
У амалий астрономия масалалари ҳам жуда кўп шуғулланар эди. Ўзининг аниқ ва пухта астрономик кузатишларига асосланиб, Б. осмон экваторига Қуёш эклиптикаси оғишининг хатталиги (23°34’) ва эклиптика оғиши • зунлигининг асрий ўзгаришларини оелгилашда, Қуёш апогеяси (авжи) узоқлигини аниқлашда қад. ва ўзига замондош бўлган астрономларга Караганда анча аниқ натижаларга эришган. Б. 1029 та юлдузнинг координаталари ва «олдуз катталиклари қайд этилган юлдузлар жадвалини тузган (қ. Беруний зижи).
Б. ўз замонасининг улкан математикларидан бири эди. Унинг мат. фанига қўшган ҳиссаси муҳим аҳамиятга эга. Б. асарларида геометрия, арифметика, алгебра, сонлар назарияси ва тригонометрия тушунчалари маълум тартиб б-н таърифланди. Олимнинг арифметика ва алгебрасининг катта ютуғи шундан иборатки, унда иррационал сонлар арифметика ва алгебранинг тенг ҳуқуқди предмети бўлиб қолди. Арифметика соҳасида у машҳур учламчи қоидани кўриб чиқади, беш, етти ва ундан ортиқ миқдорларнинг ҳоллари учун учламчи қоидани умумлаштирувчи қоидаларни баён қилади. Б. айниқса тригонометрия соҳасида катта ютукларга эришди. Баъзи бир ҳоз. замон тадқиқотчилари Б.ни тригонометрияга мустақил фан сифатида қараган биринчи олим деб эътироф этмоқдалар. Б. тригонометрик функцияларнинг умумий қонуниятини топиш юзасидан иш олиб борган. «АлҚонун алМасъудий» асарида ясси ва сферик тригонометрияни баён қилган. У тригонометрик функциянинг чизикли ва квадрат интерполитив қоидасини ишлаб берди, ўртача аниқ ҳисоблар методини таклиф қилиб, тегишли жадвалларни келтирди, бир қанча ўнли рақамлар учун П миқдорини аниқ ҳисоблаб чиқди. География, геодезия ва геология фанлари соҳасида ҳам Б.нинг қушган ҳиссаси беқиёс. Тасвирий география соҳасида Б. географик адабиётда мавжуд бўлган маълумотларни умумлаштириб ўзига замондош бўлган сайёҳ ва савдогарлар тўплаган маълумотлар б-н уни янада бойитади. Олим қолдирган географик маълумотларнинг кўпчилиги у ёки бу географик масалаларни ёритишда Шарқ адабиётида биринчи манба ҳисобланади.
Б.нинг ўша вақтда унча маълум бўлмаган шим. ўлкалар, Болтиқ ва Оқ денгиз ҳақидаги маълумотлари, Сибирнинг «бизда ёз бўлганда, у ерда қиш бўладиган» жойлари ҳақида хабарлари айниқса қизиқарли. Б. Хитой ва Тибетга туташ ўлкаларни ҳам ўзидан олдинги олимларга нисбатан тўла ва аниқ тасвирлаган. Птолемейга қарамақарши Атлантика ва Ҳинд океанларининг жан. томони бир-бирига туташганлигини исботлаб берган. У Осиё ва Африка қитъалари орасида бир вақтлар бўғоз бўлган ва Ер шарининг жан. томони қуруқлик бўлган деб тахмин қилади. У қолдирган ноёб маълумотлар шарқ географик адабиётида муҳим роль ўйнаган.
Тарихда Америка қитъасини 1492 й. окт. ойида денгиз сайёҳи Христофор Колумб кашф этганлиги қайд қилинган. Аммо бу борада Б.нинг илмий фарази мавжудлиги ҳам маълум. Олим ўзининг «Ҳиндистон» асарида ер юзасининг тузилиши, денгиз ва қуруқлик тўғрисида гапириб, «...Ернинг чораги маъмурадир. Маъмурани ғарб ва шарқ томондан Муҳит океани (Атлантика ва Тинч океан) ўраб турибди. Бу Муҳит океани, ернинг обод қисмини денгизларнинг нариги томонида бўлиши мумкин бўлган қуруқдик ёки одам яшай
диган ороллардан иккала ёқдан (ғарбдан ва шарқдан) ажратиб туради...» деб ёзган. Шундай фикрни «АлКонун алМасъудий» асарида ҳам уқтиради. Демак, ғарбий ярим шарда яхлит бир қуруқликнинг, кейинчалик Америка деб номланган қитъанинг мавжудлигини Б. европалик олимлардан 450 й.ча олдин тахмин қилиб, ўз асарларида бир неча бор ёзган. Б.нинг ғарбий ярим шарда катта қуруқлик борлиги тўғрисидаги фикри 15—16-а.ларда ўз тасдигини топди.
Б. математик география тараққиётига ҳам катта ҳисса қўшди. У жойларнинг географик узоқлигини ва кенглигини аниқпаш йўлларини ишлаб чиқишда янгиликлар очди: тригонометрия ва геометрияни кенг қўллаш орқали ўзидан олдинги астрономларга нисбатан анча аниқ натижаларга эришди. Мас, у географик кенгликни аниқлашда 16-а.да Тихо де Браге томонидан кашф этилган деб ҳисобланган усулни ишлатган.
Узоқ,ликларни белгилашда ҳам Б. томонидан ишлаб чиқилган янги метод унгача қўлланилган методларга нисбатан энг мукаммали эди. Турли географик жойларнинг географик кенглиги ва узоқлигини аниқлашда у эришган натижалар ҳоз. замон олимларини ҳам ҳайратда қолдирмоқда. Б.нинг Ер шарининг ўлчамлари ҳақидаги маълумотлари юнон, ҳинд олимлари ва ўзига замондош бўлган Яқин ва Ўрта Шарқ олимлари хулосаларига нисбатан анча аниқдир. У Ер айланаси узунлигини ўлчашда янги усул ишлаб чикди. Б. методида катта масофалар учун қийин ва мураккаб ўлчовларга эҳтиёж бўлмай, математик ҳисобларга асосланиларди. У Ер меридиани ёйининг бир даражаси 110275 м га тенг деб топди. Бу ҳоз. замон маълумотларига жуда яқин.
Геология соҳасида ҳам Б. ажойиб кашфиётлар қилган. Ерни ўрганиш масаласига илмий ёндашди. Ер юзасининг ҳар бир қисми ўзининг узоқ тарихий тараққиётига эга эканлигини ёзади. Туркистоннинг баъзи жойлари, шу жумладан Амударё водийсининг геологик ривожланишини биринчи марта жиддий ўрганишга ҳаракат қилган ҳам Б. бўлган. Унинг Амударё водийсининг геологик ўтмиши ва Орол денгизининг пайдо бўлиши ҳақидаги хулосалари ўша замоннинг энг муваффақиятли геологик таҳлилларидан бири ҳисобланади.
Олим «Денгизлар қуруқликка, қурукликлар эса денгизга айланади» деган назарияга суянади. Б.нинг фойдали қазилмалар қатламларининг паидо бўлиши, тоғ жинсларининг емирилиши, иураши кабилар ҳақидаги хулосалари катта аҳамиятга эга. Ер қобиғида оғирликнинг мувозанатлашиб туриши учун ер ости жисмларининг жойлашиши ҳақидаги фаразлари ҳам жуда аҳамиятлидир. Унинг фикрича, Ер қобиғининг ҳаракати оғирликнинг умумий марказ томон ҳаракатига мос равишда вужудга келди. Б. тоғларнинг пайдо бўлиши ва йўқ бўлиб кетиши табиий омиллар асосида юз беришини талқин этувчи назарияни олға суради. Акад. Ҳ. М. Абдуллаев Б.ни геология соҳасидаги энг буюк назариётчилар ва асосчилар қаторига қўшиш керак, деган хулосага келган эди.
Олим минералогия фанида ҳам муҳим кашфиёт ва хулосалар яратди. Бу соҳада Б. аждодлар яратган фан ютуқларини тан олди, уларга ўзи яратган янги маълумотларни қўшди. У минералогик текширишда қимматбаҳо тошларнинг рангини, ялтироқлигини тасвирлаш, қаттиклигини аниқлаш, уларнинг магнит ва электр хусусиятларини кузатиш, эритиб синаш каби усуллардан фойдаланган. У минералларни таърифлашда зарур омиллардан бири сифатида уларнинг солиштирма оғирлигини тартибли равишда аниқлаб, минералогиянинг амалий ишларига жорий қилди; минералларнинг табиий таснифи асосларини ишлаб чиқишга уриниб кўрди. Унинг «Минералогия» асари конларни ўрганиш, шу жумладан Ўрта Осиё ер ости бойликларини аниқлаш учун қимматбаҳо манба ҳисобланади. Минералларнинг у аниқлаган солиштирма оғирлиги ҳоз. замон ўлчов натижаларига жуда яқин. Минераллар ва қимматбаҳо тошларнинг пайдо бўлиши ҳақида илмий фиқолар айтган.
Б. доришунослик, метеорология, физика каби фанларга ҳам ҳисса қўшган. Mac, булоқ ва қудуқ сувларининг юқорига кўтарилиши ва фонтан бўлиб отилиб чиқувчи булоқлар гидростатикасини тушунтиришда Б. ўз замонасидан анча илгари кетиб, бу борадаги уйдирмаларни инкор этади.
Олим биология соҳасида табиий танланиш ҳақида қимматли фиқолар айтган. У табиий танланиш бўйича аввал инсоннинг онгли фаолиятини тасвирлаб беради, кейин «Табиат ҳам шундай қилади, лекин у фарқига бормайди, чунки унинг ҳаракати онгсиздир», деган хулосага келади. Буюк олим фан соҳасида тажрибалар ўтказиш учун турли асбоб ва ускуналар ихтиро этишда ҳам катта маҳорат кўрсатди. Кўпчилик тажриба асбобларини ўзи яратган эди. Mac, астрономия соҳасида меридианлар иўналишини аниқпаш учун «ҳинд доираси»ни ихтиро этган. Бир қанча астролябия конструкцияларини, диаметри 7,5 м бўлган ва ўша замонда энг йирик ҳисобланган «деворий квадрант»ни ясаган. Солиштирма огирликни аниқлаш учун ҳам махсус асбоб ихтиро этган. Б. Марказий Осиё ва умуман Яқин Шаркда биринчи илмий глобуслардан бирини бунёд этган эди. Бу глобусда аҳоли яшайдиган жойлар аниқ кўрсатилган ва бунинг ёрдамида уларнинг географик коордииаталарини аниқлаш мумкин бўлган.
У алкимёда қўлланилган ғайриилмий ва асоссиз услубларни танқид қилди. Қимматбаҳо тошлар ва баъзи минералларнинг «мўъжизакор хусусиятларини» инкор қилди ва бу ҳолни «ҳодисаларнинг ҳақиқий сабабини билмовчилар учун бир важдир», деб ҳисоблайди. Б. алкимё йўли б-н олтин ва кумуш тайёрлаш фан ҳал қила олмайдиган беҳуда уринишдир, деган хулосага келади. «Олдиндан айтиб бериш санъати,—деб ёзади «Геодезия»да,— умуман кучеиз асосга эга, ундан келиб чиқадиган хулосалар ҳам асоссиз».
Табиий фанлар тарихида Б.нинг абадий қоладиган хизмати шундаки, у ўзининг и. т. ишларида ўзи ишлаб чиққан и. т. методига, тажриба ва кузатишларига суянди. Кузатиш ва тажриба методини мисли кўрилмаган даражада юқори кўтарди, бу унинг тажрибавий билимлар соҳасидаги зўр ютуғидир. Олим ўз олдига фанни аниқ маълумотлар б-н бойитиш, назарияларини ишлаб чиқиш, янги усул ва қонунларини очиш вазифаларини қўйган.
Б. ижтимоий назариялар соҳасида ҳам самарали ижод этди, бу соҳалар ривожига ҳисса қўшди. Унинг купгина асарлари ўз моҳияти б-н табиий фанларнинг соҳалари бўйича ҳам, шунингдек ўша замонларда яшаб ўтган халқларнинг ижтимоий, хўжалик ва сиёсий ҳаёти соҳасида ҳам бутун бир энциклопедия булиб хизмат қилган. Б. ўзининг «Китоб фи ахборот илмубаййизот валқаромита» («Оқ кийимликлар ва қарматийлар хабарлари ҳақида китоб») асарини Ўрта Осиёда ўша даврда энг илғор ижтимоий ҳаракатлардан бири бўлган қарматийларга бағишлаган. Кейинроқ «Ёдгорликлар», «Ҳиндистон» китобларини ёзган.
Унинг «Китоб улмақолот валарз ваддиёнот» («Мақолалар, эътиқодлар ва динлар ҳақида китоб»), «Китоб фи ахбори Хоразм» («Хоразм хабарлари ҳақида китоб»), «Китоб тарихи айём асСултон Маҳмуд ва ахбори абиҳи» («Султон Маҳмуд даври тарихининг китоби ва отаси ҳақидаги хабарлар») каби асарлари бизгача етиб келмаган. «Ёдгорликлар» («Алосор албоқия») подшоқлар ва машҳур шахсларнинг тарихини ёритувчи ва ўша даврнинг маданиятини акс эттирувчи тарихий этнографик асардир. Асарнинг қиммати шундаки, у исломгача бўлган (Хоразмда) бутун бир даврни очиш имкониятини туғдирди. Бу китобда юнонлар, римлик, эроний, суғдий, хоразмлик, ҳарроний (юлдузга сиғинувчилар), қибтий, христиан, яҳудийлар, исломгача бўлган арабларнинг йил ҳисоблари, турли байрам ва машҳур кунлари муфассал тасвирланган, унда кўп халқларнинг маънавий ҳаёти ва тарихига оид қимматли маълумотлар бор.
Унинг махсус табиатшунослик масалаларига бағишланган китоблари ҳам ижтимоий фанларнинг кўпгина соҳаларини ўзига қамраб олади. Бу хусусда унинг «Геодезия», «Минералогия» ва б. асарларида тарих, адабиёт, тилшунослик каби соҳаларга оид қимматли маълумотлар жамланган. Мас, «Минералогия»да ҳар бир қимматбаҳо тош ёки металлни тавсифлаш жараёнида араб мумтоз шоирларининг ўша тош ёки металл ҳақида ёзган шеърларидан намуналар келтирилган. Б. тарихни баён қилишда диний, ирқий фарқлардан қатъи назар, холисона туриш керак, деб талаб кидали. Қиёсий таҳлил қилиш методидан кенг фойдаланган. Мас, у ҳинд фани ва фалсафаси, ҳиндларнинг диний эътиқодлари ва урфодатлари ҳақидаги маълумотларни юнон фалсафаси ва мифологияси б-н солиштиради.
Б. тараққий этиш ва йўқ бўлишга сабаб бўлган табиий ҳодисаларни тадқиқ этар экан Аллоҳнинг яратувчилик қудратини инкор этмайди. Олим табиатда қотиб қолган нарса йўқ, «дунёдаги ҳамма нарса маълум вақтдан кейин бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтиб туради», деган нуқтаи назарда туради. Дунёнинг тузилишини тушунтиришда Б. атомизмга яқин бўлган. Унинг атомистикаси атомларнинг моддий характерини ва ҳар қандай детерминизмни инкор этувчи мутакаллимларнит фикр ва қарашларига қарамақарши қўйилган. Унинг дунёлар кўп деган хулосаларга олиб келувчи фиқолари ҳам бўлган. Буни олимнинг фалсафий баҳсларида Ибн Сино ҳам сезган эди. Б. ўз мулоҳазаларида бошқа дунёларнинг моддийлиги ҳақидаги тушунчага асосланган.
Билиш назарияси хусусида ҳам ўзига хос фиқолари бор. Унинг фикрича, билишнинг асоси, бизнинг дунё ҳақидаги билимларимиз манбаи бўлмиш сезги аъзолари орқали олинган билимлардир. Умуман, илмий билимлар ҳақида гапирар экан, бу—ақл идрок туфайли эришилган ютукдир, дейди. Б. бу соҳада тажрибанинг аҳамиятини алоҳида таъкидлайди. Б. биринчилардан бўлиб, Аристотелнинг фан соҳасидаги хизматига юксак баҳо бериш б-н бирга танқидий фиқолар ҳам билдирган. Б. Аристотелнинг «табиий жой», «дунёнинг ягоналиги», «огирлик ва енгиллик» каби тушунчаларини танқид қилади. Аристотелнинг «оғир» ва «енгил» деган тушунчасидан фарқли равишда Б. Ибн Синога ёзган «Эътирозлар»ида ҳамма нарсаларнинг ер маркази томон тортилиши ҳақидаги фикрни олға суради. Бу, тортилиш кучи ҳақидаги назарияни ишлаб чиқиш йўлида қўйилган муҳим қадам эди.
Б. ижтимоий ҳодисаларни тушунтиришда географик муҳит, кишиларнинг моддий эҳтиёжи каби омиллар аҳамиятини ҳисобга олди. Унинг фикрича, тилнинг келиб чиқишига одамларнинг бир-бири б-н муомала қилишдаги эҳтиёжлари, турли фанларнинг пайдо бўлишига эса уларнинг моддий ва маънавий эҳтиёжлари сабаб бўлган. Б. ҳокимиятни наслданнаслга ўтиб туриш қонунқоидасини умуман тан олса ҳам, у ёки бу давлат арбобининг ҳокимиятни бошқаришга яроқлилиги унинг давлатга раҳбарлик қилишдаги қобилиятига боғлиқ, дейди. Б. илмфаннинг буюк ҳомийси ва мухлиси эди. Мамлакатнинг ободончилиги илмфаннинг гуллашига боғлиқ, одамнинг бахти эса унинг билим ва маърифатида, деб ёзади. У маърифат душманларига, ёмон урфодатларга, адолатсизликка қарши эди.
Б.нинг бой илмий мероси Ўзбекистон ва ундан ташқарида чуқур ўрганилмоқда. Унинг асарлари лотин, француз, итальян, немис, инглиз, форс, турк тилларига таржима қилинмоқда. Ҳаёти ва ижоди ёзувчи ва санъаткорлар эътиборини тортиб келмоқда. Б. ҳақида «Ўзбекфильм» студияси ижодкорлари 2 қисмдан иборат «Абу Райҳон Беруний» фильмини (1974) яратганлар. Уйғун «Абу Райҳон Беруний» пьесасини (1973) ёзган. Қорақалпоғистон Республикасидаги шаҳар. туман Б. номига қўйилган. Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти, Тошкент техника унти, метро бекати унинг номи б-н аталади. Тошкент ш.да, Қорақалпоғистон, Хоразмда Б. номида
кўча, майдон, мактаб ва б. муассасалар бор. Дунёда биринчи марта Ўзбекистонда топилган минералга Б. номи қўйилган. Беруний (Абу Райҳон Беруний) номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти таъсис этилган. Б.га Тошкент, Хива, Беруний ш.ларида ҳайкал ўрнатилган.
Ас: Памятники минувших поколений, Т., 1957; Индия [Перевод А. Б. Хамидова, Ю. Н. Заводовского], Т., 1963; Ҳиндистон (Таржимонлар А. Расулов, Ғ. Жалолов, Ю. Ҳакимжонов), Т., 1965; Геодезия (Перевод П. Г. Булгакова), Т., 1966; Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар, Т., 1968; Канон Масъуда I ч. (перевод П. Г. Булгакова, Б. А. Розенфельда) Т., 1973; Қонуни Масъудий, Iқисм, 1—5 мақолалар (А. Расулов таржимаси), Т., 1973; Ҳикматлар (тўпловчи ва нашрга тайёрловчи А. Ирисов), Т., 1973; Фармакогнозия в медицине (Китоб ассайдана фиттибб) (исслед., перевод, примечания У. И. Каримова), Т., 1974; Книга вразумения начаткам науки о звёздах (перевод Б. А. Розенфельда, А. Ахмедова, М. М. Рожанской, А. Абдурахманова, Н. Д. Сергеевой), Т., 1975; Қонуни Масъудий, II кием, 6—11 мақолалар (А. Расулов таржимаси), Т., 1976; Канон Масъуда, II ч. (перевод Б. А. Розенфельда, А. Ахмедова, М. М. Рожанской, Ю. Н. Смирнова), Т., 1976; Геодезия. Турар жойлар (орасидаги) масофаларни аниқлаш учун манзилларнинг чегараларини белгилаш (таржимон А. Аҳмедов), Т., 1982; Математические и астрономические трактаты (перевод П. Г. Булгакова, Б. А. Розенфельда), Т., 1987; Тарвиҳалар: «Жавоҳирот китоби»дан (арабчадан М. Турсунов тарж.), Т., 1991; Феруза (Жавоҳирлар ҳақида нақл ва ҳикоятлар), Т., 1993; 100 ҳикмат: Ибратли сўзлар (тарж. ва нашрга тайёрловчи А. Ирисов), Т., 1993.
Ад.: Семенов А. А., АлБируни— величайший ученўй средневекового Востока и Запада, Литература и искусство Ўзбекистона, кн. 1, Т., 1938; Беруний—ўрта асрнинг буюк олими (мақолалар тўплами), Т., 1950; Садўков X. У., Бируни и его работў по астрономии и математической географии, М., 1953; Крачковский И. Ю., Арабская географическая литература, Избр. соч., т.4, М., 1957; My ми но в И. М., Ўзбекистонда ижтимоийфалсафий тафаккурнинг ривожланиш тарихидан (XIX аср охирлари ва XX аср бошлари), Т., 1960; Салье М. А., Абу Райҳон Беруний, Т., 1960; Матвиевская Г. П., Беруний ва табиий фанлар, Т., 1963; Ирисов А., Беруний ва Ҳиндистон, Т., 1963; Розенфельд Б. А., Краснова С. А., Рожанская М. М., О математических работах Абу Райхана Бируни, в кн.: Из истории науки и техники в странах Востока. Вўп. 3, М., 1963; Толстое С. П., Қадимги Хоразм маданиятини излаб, Т., 1964; Мўминов И. М., Вўдаюҳиеся мўслители Средней Азии, М., 1966; Беруний билан Ибн Синонинг саволжавоблари (масъул муҳаррир С. Муталибов), 2нашр, Т., 1973; Қаюмов А., Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Т., 1987.
Музаффар Хайруллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.