Beruniy tumani

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 272–273-b. — ziyouz.com

Beruniy tumani — Qoraqalpoğiston Respublikasiygpl tuman. 1927 y. 3 iyulda taşkil etilgan (1962 y. 24 dek.da Törtköl tumaniga qöşib yuborilgan, 1964 y. 31 dek. da qayta tuzilgan). B. t. Özbekiston Respublikasining şim.ğarbida, Amudaryoning öng sohilida, B. t. şim. şarqda Ellikqal'a tumani, ğarbda Amudaryo tumani, şim.ğarbda Qoraözak va Taxtaköpir tumanlari va jan. da Xorazm viloyati va jan.şarqda Buxoro viloyati b-n çegaradoş. Mayd. 3,94 ming km2. Aholisi 94,7 ming kişi (2000). B. t.da 1 şahar (Beruniy) va 11 ovul fuqarolari yigini (Beruniy, Biybozor, Döstlik, Navoiy, Ozod, Oltinsoy, Sarkop, Tinçlik, Şabboz, Şimom, Qizilqal'a) bor. Markazi—Beruniy ş.

Tabiati. B.t.ningşim.daQizilqum çöli, ğarbida Baday töqayzori va Sulton Uvays toği bor. Yanv.ning örtaça t-rasi —15°, —20°, iyulniki 28°. Yiliga 100—200 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 200—220 kun. Tuman jan.dan Amudaryo oqib ötadi. Tumanda Oqçaköl, Amirobod köllari bor. Paxtaarna kanalining davomi bölgan Bözyop kanali mavjud. Amudaryodan Qozoqyop, Beştom, Nayman kanallari çiqarilgan. Nayman kanalidan Qattiqoqar, Sovqumyorgan ariqlari suv oladi. Tumanda Nayman— Beştom nasos st-yasi işlab turibdi. Tuproqlari şörxok, qumloq, böz tuproq. Çiyaböri, börsiq, qobon, quyon, toşbaqa, parrandalardan qirğovul va b. yaşaydi. Tuman hududida Badaytöqay davlat qöriqxonasi joylaşgan.

Aholisi, asosan. özbeklar; qoraqalpoq, qozoq, turkman, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga 27,5 kişi töğri keladi. Şaharliklar 50,9 ming kişi, qişloq aholisi 43,8 ming kişi (2000).

Xöjaligi. B.t.iqgisodiyotinegizini paxtaçilik taşkil qiladi, şu sababli tuman sanoati ham paxta xom aşyosini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Paxta tozalaş, yog z-dlari, temirbeton, ğişt va asfalt z-dlari bor.

Çorvaçilik, ipakçilik, boğdorçilik, polizçilik ham rivojlangan. Tumanda 54 kiçik korxona va 27 kooperativ korxona, 15 aksiyadorlik jamiyati, 47 firma, 33 xususiy korxona mavjud (2000). Bulardan eng muhimlari: paxta tozalaş z-di, «Temur» xususiy korxonasi, 28avtokorxona, «Yoggar» aksiyadorlik jamiyati va b.

Q. x.da suğoriladigan yerlar 31,5 ming ga, şu jumladan 15,2 ming ga yerga paxta, 0,8 ming ga yerga sabzavot, 3,0 ming ga yerga beda, 0,8 ming ga yerga makkajöxori, 1,0 ming ga yerga şoli ekiladi. B. t.da 2 jamoa xöjaligi, 11 dehqonfermer xöjaligi uyuşmasi, 27 kooperativ xöjaligi, 200 ga yaqin fermer xöjaligi, 2 ijara xöjaligi, 1 xöjalik hisobidagi uçastka bor. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 46,3 ming qoramol, 41,3 ming qöy va eçki, 163,7 ming parranda, 0,5 ming ot boqiladi (2000). Tuman transportida Törtköl— Nukus avtomobil yöli asosiy rol öynaydi. Amudaryoda kemada yuk taşiş ham salmoqli örin tutadi.

1999/2000 öquv yilida 57 umumiy ta'lim maktabida 23393 öquvçi, 2 litseyda 1330 öquvçi ta'lim oldi. 36 ommaviy kutubxona, 5 madaniyat uyi, muzey, 850 örinli 9 kasalxona va dispanser, 57 tibbiyot punkti bölib, ularda 354 vraç, 1607 örta ma'lumotli tibbiy xodim işladi (2000). 1946 y.dan «Xalq minbari» tuman gazetasi çikadi (adadi 3100).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БЕРУНИЙ ТУМАНИ — Қорақалпоғистон Республикасийгпл туман. 1927 й. 3 июлда ташкил этилган (1962 й. 24 дек.да Тўрткўл туманига қўшиб юборилган, 1964 й. 31 дек. да қайта тузилган). Б. т. Ўзбекистон Республикасининг шим.ғарбида, Амударёнинг ўнг соҳилида, Б. т. шим. шарқда Элликқалъа тумани, ғарбда Амударё тумани, шим.ғарбда Қораўзак ва Тахтакўпир туманлари ва жан. да Хоразм вилояти ва жан.шарқда Бухоро вилояти б-н чегарадош. Майд. 3,94 минг км2. Аҳолиси 94,7 минг киши (2000). Б. т.да 1 шаҳар (Беруний) ва 11 овул фуқаролари йигини (Беруний, Бийбозор, Дўстлик, Навоий, Озод, Олтинсой, Саркоп, Тинчлик, Шаббоз, Шимом, Қизилқалъа) бор. Маркази—Беруний ш.

Табиати. Б.т.нингшим.даҚизилқум чўли, ғарбида Бадай тўқайзори ва Султон Увайс тоғи бор. Янв.нинг ўртача т-раси —15°, —20°, июлники 28°. Йилига 100—200 мм ёғин тушади. Вегетация даври 200—220 кун. Туман жан.дан Амударё оқиб ўтади. Туманда Оқчакўл, Амиробод кўллари бор. Пахтаарна каналининг давоми бўлган Бўзёп канали мавжуд. Амударёдан Қозоқёп, Бештом, Найман каналлари чиқарилган. Найман каналидан Қаттиқоқар, Совқумёрган ариқлари сув олади. Туманда Найман— Бештом насос ст-яси ишлаб турибди. Тупроқлари шўрхок, қумлоқ, бўз тупроқ. Чиябўри, бўрсиқ, қобон, қуён, тошбақа, паррандалардан қирғовул ва б. яшайди. Туман ҳудудида Бадайтўқай давлат қўриқхонаси жойлашган.

Аҳолиси, асосан. ўзбеклар; қорақалпоқ, қозоқ, туркман, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га 27,5 киши тўғри келади. Шаҳарликлар 50,9 минг киши, қишлоқ аҳолиси 43,8 минг киши (2000).

Хўжалиги. Б.т.иқгисодиётинегизини пахтачилик ташкил қилади, шу сабабли туман саноати ҳам пахта хом ашёсини қайта ишлашга ихтисослашган. Пахта тозалаш, ёг з-длари, темирбетон, ғишт ва асфальт з-длари бор.

Чорвачилик, ипакчилик, боғдорчилик, полизчилик ҳам ривожланган. Туманда 54 кичик корхона ва 27 кооператив корхона, 15 акциядорлик жамияти, 47 фирма, 33 хусусий корхона мавжуд (2000). Булардан энг муҳимлари: пахта тозалаш з-ди, «Темур» хусусий корхонаси, 28автокорхона, «Ёггар» акциядорлик жамияти ва б.

Қ. х.да суғориладиган ерлар 31,5 минг га, шу жумладан 15,2 минг га ерга пахта, 0,8 минг га ерга сабзавот, 3,0 минг га ерга беда, 0,8 минг га ерга маккажўхори, 1,0 минг га ерга шоли экилади. Б. т.да 2 жамоа хўжалиги, 11 деҳқонфермер хўжалиги уюшмаси, 27 кооператив хўжалиги, 200 га яқин фермер хўжалиги, 2 ижара хўжалиги, 1 хўжалик ҳисобидаги участка бор. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 46,3 минг қорамол, 41,3 минг қўй ва эчки, 163,7 минг парранда, 0,5 минг от боқилади (2000). Туман транспортида Тўрткўл— Нукус автомобиль йўли асосий роль ўйнайди. Амударёда кемада юк ташиш ҳам салмоқли ўрин тутади.

1999/2000 ўқув йилида 57 умумий таълим мактабида 23393 ўқувчи, 2 лицейда 1330 ўқувчи таълим олди. 36 оммавий кутубхона, 5 маданият уйи, музей, 850 ўринли 9 касалхона ва диспансер, 57 тиббиёт пункти бўлиб, уларда 354 врач, 1607 ўрта маълумотли тиббий ходим ишлади (2000). 1946 й.дан «Халқ минбари» туман газетаси чикади (адади 3100).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.