Beşariq tumani

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 284–285-b. — ziyouz.com

Beşariq tumani — Farğona viloyatilagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. Farğona viloyatining Özbekiston va Furqat tumanlari, Tojikistonning Konibodom va Aşt tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 0,77 ming km2. Aholisi 149 ming kişi (2000). B. t.da 1 şahar (Bsşariq) va 8 qişloq fuqarolari yiğini (Aydarxon, Beşariq, Vatan, Rapqon, Tovul, Yakkatut, Qaşqar, Qorajiyda) bor. Markazi— Beşariq ş.

Tabiati. Relyefi pasttekislik, qir, toşloq va qumli çala çöllardan iborat. Jan.ğarbida qum barxanlari, şarqida Markaziy Farğonaning SöxIsfara massivi bor. Yer yuzasi şim.ga nişab. Iqlimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi —2°, iyulniki 28°. Yiliga 200 mm yogin tuşadi. Jan. qismiga köproq yoğin yoğadi. Bahorda ğarbdan şarqqa kuçli (ba'zan sekundiga 30 m tezlikda) şamol esadi. Vegetatsiya davri 205 kun. Tumanning şim.da Sirdaryo, jan.da Isfara daryosi oqadi, ğarbida Qayroqqum suv ombori bor. B. t. yerlari Katta Farğona kanalidan suğoriladi. Tuman hududidan SöxIsfara kollektori ötgan. Tuman qir qismining tuproği serşağal, tekislik qismining tuproği esa suğoriladigan böz tuproq. Şuvoq, şöra, yantok, qamiş, köğa, oq miya, qizil miya, yulğun, saksovul ösadi. Yumronkrziq, quyon, eçkemar, böri, tulki, har xil ilonlar yaşaydi. Tuman yerlarida faqat suğorib dehqonçilik qiliş mumkin.

Aholisi, asosan özbeklar; ruslar, tojiklar, qirğizlar, tatarlar va b. ham yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 193 kişi töğri keladi. Şaharliklar 20 ming kişi, qişloq aholisi 129 ming kişi (2000).

Xöjaligi. Tumanda paxta tozalaş z-di, tibbiyot paxtasi tayyorlaydigan, yigiruvtöquv va mebel fkalari, paxta çiqindisidan karton işlaydigan va past nav paxtani qayta işlab tozalaydigan mahalliy sanoat k-ti bor. Tumanda 138 kiçik korxona va 2 kooperativ korxona mavjud. Bulardan eng muhimlari: metall qopqoqlar tayyorlovçi, xalq iste'moli mollari çiqaruvçi «Navbahor», «Bahor» kiçik korxonalaridir.

Q. x.da suğoriladigan yerlar 21,6 ming ga, şu jumladan 12,3 ming ga yerga paxta, 0,09 ming ga yerga sabzavot, 0,9 ming ga yerga beda, 0,76 ming ga yerga makkajöxori, 0,04 ming ga yerga şoli ekiladi. B. t.da 3 jamoa xöjaligi, 4 şirkatlar uyuşmasi, 1 xöjaliklararo korxona, parrandaçilik fkasi, 148 fermer xöjaligi va Qöqon örmonçilik xöjaligining filiali bor. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 46,7 ming krramol, 32,5 ming qöy va eçki. 54,4 ming parranda bor. B. t. ğarbidan Toşkent—Qöqon t. y. ötadi. Yaqin t. y. stansiyasi—Rapqon tuman markazidan 2 km. 1999/2000 öquv yilida 47 umumiy ta'lim maktabida 33,8 ming öquvçi, 2 litseyda 236 öquvçi ta'lim oldi. 9 kinoteatr, 46 ommaviy kutubxona, 24 klub, madaniyat uyi, muzey, 866 örinli 5 kasalxona, poliklinika va 54 tibbiy punkti bölib, ularda 165 vraç, 654 örta ma'lumotli tibbiy xodim işlaydi. 1932 y.dan «Beşariq tongi» tuman gazetasi çiqadi (adadi 2500).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БЕШАРИҚ ТУМАНИ — Фарғона вилоятилаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. Фарғона вилоятининг Ўзбекистон ва Фурқат туманлари, Тожикистоннинг Конибодом ва Ашт туманлари б-н чегарадош. Майд. 0,77 минг км2. Аҳолиси 149 минг киши (2000). Б. т.да 1 шаҳар (Бсшариқ) ва 8 қишлоқ фуқаролари йиғини (Айдархон, Бешариқ, Ватан, Рапқон, Товул, Яккатут, Қашқар, Қоражийда) бор. Маркази— Бешариқ ш.

Табиати. Рельефи пасттекислик, қир, тошлоқ ва қумли чала чўллардан иборат. Жан.ғарбида қум барханлари, шарқида Марказий Фарғонанинг СўхИсфара массиви бор. Ер юзаси шим.га нишаб. Иқлими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси —2°, июлники 28°. Йилига 200 мм ёгин тушади. Жан. қисмига кўпроқ ёғин ёғади. Баҳорда ғарбдан шарққа кучли (баъзан секундига 30 м тезликда) шамол эсади. Вегетация даври 205 кун. Туманнинг шим.да Сирдарё, жан.да Исфара дарёси оқади, ғарбида Қайроққум сув омбори бор. Б. т. ерлари Катта Фарғона каналидан суғорилади. Туман ҳудудидан СўхИсфара коллектори ўтган. Туман қир қисмининг тупроғи сершағал, текислик қисмининг тупроғи эса суғориладиган бўз тупроқ. Шувоқ, шўра, янток, қамиш, кўға, оқ мия, қизил мия, юлғун, саксовул ўсади. Юмронкрзиқ, қуён, эчкемар, бўри, тулки, ҳар хил илонлар яшайди. Туман ерларида фақат суғориб деҳқончилик қилиш мумкин.

Аҳолиси, асосан ўзбеклар; руслар, тожиклар, қирғизлар, татарлар ва б. ҳам яшайди. 1 км2 га ўртача 193 киши тўғри келади. Шаҳарликлар 20 минг киши, қишлоқ аҳолиси 129 минг киши (2000).

Хўжалиги. Туманда пахта тозалаш з-ди, тиббиёт пахтаси тайёрлайдиган, йигирувтўқув ва мебель фкалари, пахта чиқиндисидан картон ишлайдиган ва паст нав пахтани қайта ишлаб тозалайдиган маҳаллий саноат к-ти бор. Туманда 138 кичик корхона ва 2 кооператив корхона мавжуд. Булардан энг муҳимлари: металл қопқоқлар тайёрловчи, халқ истеъмоли моллари чиқарувчи «Навбаҳор», «Баҳор» кичик корхоналаридир.

Қ. х.да суғориладиган ерлар 21,6 минг га, шу жумладан 12,3 минг га ерга пахта, 0,09 минг га ерга сабзавот, 0,9 минг га ерга беда, 0,76 минг га ерга маккажўхори, 0,04 минг га ерга шоли экилади. Б. т.да 3 жамоа хўжалиги, 4 ширкатлар уюшмаси, 1 хўжаликлараро корхона, паррандачилик фкаси, 148 фермер хўжалиги ва Қўқон ўрмончилик хўжалигининг филиали бор. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 46,7 минг кррамол, 32,5 минг қўй ва эчки. 54,4 минг парранда бор. Б. т. ғарбидан Тошкент—Қўқон т. й. ўтади. Яқин т. й. станцияси—Рапқон туман марказидан 2 км. 1999/2000 ўқув йилида 47 умумий таълим мактабида 33,8 минг ўқувчи, 2 лицейда 236 ўқувчи таълим олди. 9 кинотеатр, 46 оммавий кутубхона, 24 клуб, маданият уйи, музей, 866 ўринли 5 касалхона, поликлиника ва 54 тиббий пункти бўлиб, уларда 165 врач, 654 ўрта маълумотли тиббий ходим ишлайди. 1932 й.дан «Бешариқ тонги» туман газетаси чиқади (адади 2500).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.