Beşbaliq
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 286-b. — ziyouz.com
Beşbaliq BEŞBALIQ, Beşbaliğ [turkiyça Beşşahar; xitoyça Beytin (Şimoliy şahar)]—Şarqiy Turkistondagi qad. şaharlardan (mil. 1—14-a. 1-yarmi). Xitoydagi Szimus ş.dan taxm. 10 km şim. dagi Xuputszi qişloği yaqinida xarobalari saqlangan.
Xitoy manbalariga köra şahar qad. zamonlarda (mil. 25—220 y.lardagi Kiçik Xan sulolasi hukmronligi davrida) mahalliy hokim qarorgohi — KaganStupa bölib, 7-a.ga kelib Szinman va Beytin deb nomlangan; 658 y.dan Beytin Xitoyning mudofaa markazi bölib, uni boşqariş xitoy noiblari, ba'zan turkiy xonlarga topşirilgan. 714 y. xitoylikkuĞyavol Moçjo xoqon öğli boşçiligidagi turkiy qabilalarning hujumini qaytargan; lekin, şu asrning oxiriga borib turkiylar va tibetliklar B.da xitoy hukmronligiga çsk qöyganlar. B. uyğurlar qöliga ötgan, 791 y. qarluqdar egallagan. Keyinçalik şahar yana uyğur hokimi qarorgohi sifatida tilga olinib, manbaga köra, 982 y. Sun sulolasi elçisi Ban Yande B. saroyida qabul qilingan. Elçining ma'lumotnomasiga köra, B.da budda ibodatxonasi (637 y. qurilgan) bölgan, aholi boğdorçilik, miskarlik, zargarlik b-n şuğullangan. «Hududulolam»aa B. Panjikat («Beş şahar») deb qayd etilib, töqqiz öğuzlar qabila boşliqlarining yozgi qarorgoği sifatida tavsif berilgan. B. viloyati 13-a. boşida möğul istiloçilari yölida uçragan eng dastlabki madaniy öçoqlardan biri bölgan. Bu paytda u Qoraxoja (hoz. Turfan yaqinida) b-n birga uyğur xoqonligi markazi edi. Möğullar davlati paytida B. gubernatori Mas'ud Yalavoç bölgan. 1275 y. Çiğatoy ulusi xonlarining hujumini qaytarişga erişgan, biroq keyinçalik 1331 i.dagi Xitoy xaritasiga köra, B. va Qoraxoja Çiğatoy ulusi tarkibida bölgan. Şahar Çiğatoy ulusidagi özaro içki uruşlar natijasida vayron bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕШБАЛИҚ, Бешбалиғ [туркийча Бешшаҳар; хитойча Бэйтин (Шимолий шаҳар)]—Шарқий Туркистондаги қад. шаҳарлардан (мил. 1—14-а. 1-ярми). Хитойдаги Цзимус ш.дан тахм. 10 км шим. даги Хупуцзи қишлоғи яқинида харобалари сақланган.
Хитой манбаларига кўра шаҳар қад. замонларда (мил. 25—220 й.лардаги Кичик Хань сулоласи ҳукмронлиги даврида) маҳаллий ҳоким қароргоҳи — КаганСтупа бўлиб, 7-а.га келиб Цзиньман ва Бэйтин деб номланган; 658 й.дан Бэйтин Хитойнинг мудофаа маркази бўлиб, уни бошқариш хитой ноиблари, баъзан туркий хонларга топширилган. 714 й. хитойликкуҒявол Мочжо хоқон ўғли бошчилигидаги туркий қабилаларнинг ҳужумини қайтарган; лекин, шу асрнинг охирига бориб туркийлар ва тибетликлар Б.да хитой ҳукмронлигига чск қўйганлар. Б. уйғурлар қўлига ўтган, 791 й. қарлуқдар эгаллаган. Кейинчалик шаҳар яна уйғур ҳокими қароргоҳи сифатида тилга олиниб, манбага кўра, 982 й. Сун сулоласи элчиси Ban Яньдэ Б. саройида қабул қилинган. Элчининг маълумотномасига кўра, Б.да будда ибодатхонаси (637 й. қурилган) бўлган, аҳоли боғдорчилик, мискарлик, заргарлик б-н шуғулланган. «Ҳудудулолам»аа Б. Панжикат («Беш шаҳар») деб қайд этилиб, тўққиз ўғузлар қабила бошлиқларининг ёзги қароргоғи сифатида тавсиф берилган. Б. вилояти 13-а. бошида мўғул истилочилари йўлида учраган энг дастлабки маданий ўчоқлардан бири бўлган. Бу пайтда у Қорахожа (ҳоз. Турфан яқинида) б-н бирга уйғур хоқонлиги маркази эди. Мўғуллар давлати пайтида Б. губернатори Масъуд Ялавоч бўлган. 1275 й. Чиғатой улуси хонларининг ҳужумини қайтаришга эришган, бироқ кейинчалик 1331 и.даги Хитой харитасига кўра, Б. ва Қорахожа Чиғатой улуси таркибида бўлган. Шаҳар Чиғатой улусидаги ўзаро ички урушлар натижасида вайрон бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.