Beşbaliq

Beşbaliq, Beşbaliğ (qadimgi turkiyça — «beş şahar»; xitoyça Beyting — «Şimoliy qarorgoh») — Şarqiy Turkistondagi qadimiy şahar. ÖzME'ga köra, u milodiy 1-asrdan 14-asrning birinçi yarmigaça mavjud bölgan. Uning xarobalari bugungi Xitoy Xalq Respublikasining Şinjon-Uyğur muxtor rayonida, Jimsar (ÖzME'da — Szimus) okrugi hududida, Xuputszi qişloği yaqinida saqlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, şahar nomi bu yerda beş qal'a-şaharça bölgani bilan izohlanadi.12

ÖzME'ga köra, xitoy manbalarida şahar milodiy 25–220-yillardagi Kiçik Xan sulolasi davrida mahalliy hokim qarorgohi sifatida qayd etilgan. 7-asrda u Szinman va Beyting nomlari bilan ma'lum bölgan, 658-yildan Xitoyning mudofaa markazi sifatida xitoy noiblari, ba'zan esa turkiy xonlar tomonidan boşqarilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 8-asrda şahar Tan imperiyasining Beyting noibligi qarorgohi bölgan.

Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, «Beşbaliq» nomi ilk bor Kultegin bitiktoşida, 713-yil voqealari bayonida uçraydi. ÖzME'ga köra, 714-yilda xitoy qöşini turkiy qabilalarning hujumini qaytargan, ammo şu asr oxirida turkiylar va tibetliklar bu yerdagi xitoy hukmronligiga barham bergan. Inglizça Vikipediya tibetliklar şaharni 790-yilda qisqa muddat egallaganini, ÖzME esa 791-yilda uni qarluqlar qölga kiritganini yozadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 840-yildan keyin Beşbaliq uyğur iduqutlari hukmronligiga ötgan va bir neça asr davomida yirik, rivojlangan şahar bölib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, yenisey qirğizlari uyğur poytaxti Ordubaliqni vayron qilgaç, uyğurlarning katta qismi şu mintaqaga köçib, Qoço davlatini tuzgan; Beşbaliq uning poytaxtlaridan biri bölgan.

ÖzME'ga köra, 982-yilda Sun sulolasi elçisi Van Yande Beşbaliq saroyida qabul qilingan. Elçining yozişiça, şaharda 637-yilda qurilgan budda ibodatxonasi bölgan, aholi boğdorçilik, misgarlik va zargarlik bilan şuğullangan. «Hudud ul-olam» asarida Beşbaliq «Panjikat» («Beş şahar») nomi bilan tilga olinib, töqqiz öğuz qabila boşliqlarining yozgi qarorgohi deb tavsiflangan.

13-asr boşida Beşbaliq möğul bosqinçilari yölida uçragan dastlabki madaniy markazlardan biri bölgan. ÖzME'ga köra, bu paytda u Qoraxöja bilan birga uyğur davlatining markazi edi; inglizça Vikipediyaga köra, uyğurlar 1207-yilda Çingizxonga itoat etgan. Möğullar hukmronligi davrida şaharni Mas'ud Yalavoç boşqargan. ÖzME'ga köra, 1275-yilda şahar Çiğatoy ulusi xonlarining hujumini qaytargan, ammo 1331-yilgi xitoy xaritasida u Çiğatoy ulusi tarkibida körsatilgan.

Şaharning tanazzuli haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. ÖzME uni Çiğatoy ulusidagi içki nizolar oqibatida vayron bölgan deb hisoblaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Çiğatoy xonligi bilan Yuan sulolasi örtasidagi uruşlar sabab şahar 13-asr oxirida qarovsiz qolgan. Rusça Vikipediyaga köra esa Beşbaliq 14-asr oxirida Amir Temurning Şarqqa yurişlarida vayron etilgan, 15–16-asrlarda esa Möğulistonning bir hududi sifatida tilga olinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, şahar xarobalarini 20-asr boşida yapon ekspeditsiyasi va ingliz arxeologi Aurel Steyn, keyinroq xitoy arxeologlari örgangan. Taşqi devorning aylanasi 4596 m, içki devorniki 3003 m bölib, atrofiga mudofaa xandaği qazilgan. Qazişmalarda sopol va çinni idişlar, mis tangalar, bronza közgular, saroy binolari va budda ibodatxonasi qoldiqlari topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Buyuk ipak yölining şimoliy tarmoğida joylaşgan Beşbaliq turkiy xalqlar tarixi va madaniyatida muhim örin tutgan.