Beta-yemiriliş
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 277–278-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Beta-yemiriliş (Remiriliş, parçalaniş)—atom yadrolarining elektron va antineytrino yoki pozitron va neytrino çiqarib radioaktiv yemirilişi (parçalanişi). B.ye.ning uç tipi ma'lum: elektron yemiriliş (neytronning protonga aylanişi), pozitron yemiriliş (protonning neytronga aylanişi) va elektron qamraş. Elektronlar çiqarganda yayaro elementlarning davriy sistemasivya özidan keyin turgan kimyoviy element izotopiga, pozitronlar çiqarganda özidan oldin turgan element izotopiga aylanadi. Elektron B.ye.da yadro zaryadi 1 ga köpayadi, pozitron B.ye.da 1 ga kamayadi; massa soni özgarmaydi. B.ye. yadro kuçlari muammosiga boğliq masalalardan biridir. Yadro kuçlari elektromagnit va gravitatsion kuçlarga mutlaqo öxşamaydi. Bu kuçlar yadroning ikki zarrasi bir-biriga juda yaqin kelgandagina namoyon böladi. Ikkinçidan, bu kuçlar almaşiniş xususiyatiga ega, ya'ni zarralar uzoqlaşganda bir-biriga tortiladi, yaqinlaşganda esa itariladi va zarralar bir-biriga aylanadi. Mac, neytron protonga, proton esa neytronga aylana oladi. Demak, proton va neytron ayni bir zarraning ikki xil holatidir. Yadro tarkibida heç qanday özgariş röy bermaydi. Ba'zan, zarralar özaro almaşinadi. Bunday hodisa beqaror yadrolardagina kuzatiladi. Radioaktiv yadrolar tarkibida yo neytron, yoki protonlar ortiqça böladi. Neytronlardan biri protonga aylansa, yadro turğun holatga ötadi. Bunda zaryadlar muvozanati saqlanişi uçun elektron yadrodan tez çiqib ketadi. Bu holda Rnurlaniş röy beradi. Agar yadroda ortiqça protonlar bölsa, ulardan biri neytronga aylanişi mumkin. Bunda musbat elektron (pozitron) hosil böladi va tez yadrodan çiqib ketadi. Neytronning özi beqaror zarradir. U uzoq vaqt yadrodan taşqarida bölsa, öz-özidan proton va elektronga bölinadi. Proton yadroning elektron qobiğidan elektron kamraşi natijasida proton neytronga aylanadi. Köpinça, yadroga eng yaqin Kqobiqdan elektron 'Kqamraladi, Kqamraş deb şuni aytiladi. Kkamraşda Kqobiqdagi böşagan joyga yuqoriroq qobiqlardan elektronlar ötadi, bunda foton ajraladi. Umuman olganda B.ye. jarayoni qator murakkab masalalarni öz içiga oladi. Bulardan biri yadrodan ajralib çiqayotgan elektron energiyasi masalasidir. Rnurlanişda radioaktiv atomdan elektronlar katta energiya b-n otilib çiqadi. Bu elektronlar energiyasi har xil usullar b-n (mas, magnit maydonida elektronlarning oğişini ölçaş yöli b-n) aniqlanadi (q. Betanurlar detektorö). Kvant mexanika qonunlariga muvofiq, yadroda muayyan miqdordagina energiya bölişi kerak. Haqiqatan yadro yemirilişda diskret miqdordagi energiyaga ega bölgan azarralar va unurlar tarqatadi. Şu sababli r-nurlanişda ham aynan şu holni kuzatiş mumkin. Muayyan izotop yadrosi çiqaradigan elektronlar noldan maksimal qiymatgaça uzluksiz energiya taqsimotiga (spektrga) ega böladi. Demak, energiya uzluksiz taqsimlanar ekan. Bizni energiya taqsimoti uzluksizligi emas, balki energiyaning qayoqqa sarf bölişi qiziktiradi. Odatda, ajralib çiqqan töla energiya hisoblanganda u spektr qiymatiga teng bölib çiqadi va barça elektronlar energiyasi yiğindisi umumiy energiya qiymatidan kam energiya b-n tarqaladi. Qolgan energiya qayoqqa ketadi? Energiyaning saqlaniş qonuni B.ye.da buziladimi? Harakat miqdori momentining saqlanişi yoki spin saqlanişi ham göyo buzilgandek böladi. V. Pauli B.ye.da saqlaniş qonunlari göyo buzilar ekan, demak, bu jarayon notöğri talqin etilgan, deb fikr yuritdi. U yangi zarra paydo bölişini aytdi. B.ye.da kam energiyali va harakat miqdoriga ega neytral zarra ham iştirok etadi. Lekin bu holni tajriba davomida kuzatiş kiyin. Har bir jarayonda muayyan miqdorda energiya ajralib çiqadi va bu energiya zarralar orasida ixtiyoriy ravişda taqsimlanadi, elektronga esa, şaroitga qarab, şu energiyaning har xil uluşi töğri keladi. Şunday qilib, B.ye.da p*rQe emas, balki p—>rQeQlskuzatiladi, bundar— proton, «—neytron, x— neytral zarra. E. Fermi bu zarrani «neytrino» deb atadi. Bu italyança «neytronça» demakdir. Hozir bu zarra «antineytrino» deyiladi. Proton parçalanişida paydo bölgan zarra «neytrino» deb yuritiladi. Formulada v—neytrino. Neytrino va antineytrinoning tinç holatda massasi bölmaydi. Elektron va antineytrino energiyalarining yiğindisi neytron va proton massasining ayirmasidan iboratdir, lekin elektron energiyasi miqdori har xil bölişi mumkin, çunki xar bir yemirilişda energiya har xil miqdorda taqsimlanadi. Ikki elektron çiqariş b-n (A, Z) yadro (A, ZQ2) yadroga aylansa, qöş B.ye. sodir böladi. Bunda v va v (neytrino va antineytrino) ayniy yoki ayniy emasligiga qarab B.ye. ikki xil sxemaga ega böladi (q. Radioaktivlik).
Q.: Radioaktivlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕТА-ЕМИРИЛИШ (Ремирилиш, парчаланиш)—атом ядроларининг электрон ва антинейтрино ёки позитрон ва нейтрино чиқариб радиоактив емирилиши (парчаланиши). Б.е.нинг уч типи маълум: электрон емирилиш (нейтроннинг протонга айланиши), позитрон емирилиш (протоннинг нейтронга айланиши) ва электрон қамраш. Электронлар чиқарганда яяро элементларнинг даврий системасивя ўзидан кейин турган кимёвий элемент изотопига, позитронлар чиқарганда ўзидан олдин турган элемент изотопига айланади. Электрон Б.е.да ядро заряди 1 га кўпаяди, позитрон Б.е.да 1 га камаяди; масса сони ўзгармайди. Б.е. ядро кучлари муаммосига боғлиқ масалалардан биридир. Ядро кучлари электромагнит ва гравитацион кучларга мутлақо ўхшамайди. Бу кучлар ядронинг икки зарраси бир-бирига жуда яқин келгандагина намоён бўлади. Иккинчидан, бу кучлар алмашиниш хусусиятига эга, яъни зарралар узоқлашганда бир-бирига тортилади, яқинлашганда эса итарилади ва зарралар бир-бирига айланади. Mac, нейтрон протонга, протон эса нейтронга айлана олади. Демак, протон ва нейтрон айни бир зарранинг икки хил ҳолатидир. Ядро таркибида ҳеч қандай ўзгариш рўй бермайди. Баъзан, зарралар ўзаро алмашинади. Бундай ҳодиса беқарор ядролардагина кузатилади. Радиоактив ядролар таркибида ё нейтрон, ёки протонлар ортиқча бўлади. Нейтронлардан бири протонга айланса, ядро турғун ҳолатга ўтади. Бунда зарядлар мувозанати сақланиши учун электрон ядродан тез чиқиб кетади. Бу ҳолда Рнурланиш рўй беради. Агар ядрода ортиқча протонлар бўлса, улардан бири нейтронга айланиши мумкин. Бунда мусбат электрон (позитрон) ҳосил бўлади ва тез ядродан чиқиб кетади. Нейтроннинг ўзи беқарор заррадир. У узоқ вақт ядродан ташқарида бўлса, ўз-ўзидан протон ва электронга бўлинади. Протон ядронинг электрон қобиғидан электрон камраши натижасида протон нейтронга айланади. Кўпинча, ядрога энг яқин Кқобиқдан электрон ‘Кқамралади, Кқамраш деб шуни айтилади. Ккамрашда Кқобиқдаги бўшаган жойга юқорироқ қобиқлардан электронлар ўтади, бунда фотон ажралади. Умуман олганда Б.е. жараёни қатор мураккаб масалаларни ўз ичига олади. Булардан бири ядродан ажралиб чиқаётган электрон энергияси масаласидир. Рнурланишда радиоактив атомдан электронлар катта энергия б-н отилиб чиқади. Бу электронлар энергияси ҳар хил усуллар б-н (мас, магнит майдонида электронларнинг оғишини ўлчаш йўли б-н) аниқланади (қ. Бетанурлар детекторў). Квант механика қонунларига мувофиқ, ядрода муайян миқдордагина энергия бўлиши керак. Ҳақиқатан ядро емирилишда дискрет миқдордаги энергияга эга бўлган азарралар ва унурлар тарқатади. Шу сабабли р-нурланишда ҳам айнан шу ҳолни кузатиш мумкин. Муайян изотоп ядроси чиқарадиган электронлар нолдан максимал қийматгача узлуксиз энергия тақсимотига (спектрга) эга бўлади. Демак, энергия узлуксиз тақсимланар экан. Бизни энергия тақсимоти узлуксизлиги эмас, балки энергиянинг қаёққа сарф бўлиши қизиктиради. Одатда, ажралиб чиққан тўла энергия ҳисобланганда у спектр қийматига тенг бўлиб чиқади ва барча электронлар энергияси йиғиндиси умумий энергия қийматидан кам энергия б-н тарқалади. Қолган энергия қаёққа кетади? Энергиянинг сақланиш қонуни Б.е.да бузиладими? Ҳаракат миқдори моментининг сақланиши ёки спин сақланиши ҳам гўё бузилгандек бўлади. В. Паули Б.е.да сақланиш қонунлари гўё бузилар экан, демак, бу жараён нотўғри талқин этилган, деб фикр юритди. У янги зарра пайдо бўлишини айтди. Б.е.да кам энергияли ва ҳаракат миқдорига эга нейтрал зарра ҳам иштирок этади. Лекин бу ҳолни тажриба давомида кузатиш кийин. Ҳар бир жараёнда муайян миқдорда энергия ажралиб чиқади ва бу энергия зарралар орасида ихтиёрий равишда тақсимланади, электронга эса, шароитга қараб, шу энергиянинг ҳар хил улуши тўғри келади. Шундай қилиб, Б.е.да п*рҚе эмас, балки п—>рҚеҚлскузатилади, бундар— протон, «—нейтрон, х— нейтрал зарра. Э. Ферми бу заррани «нейтрино» деб атади. Бу итальянча «нейтронча» демакдир. Ҳозир бу зарра «антинейтрино» дейилади. Протон парчаланишида пайдо бўлган зарра «нейтрино» деб юритилади. Формулада v—нейтрино. Нейтрино ва антинейтринонинг тинч ҳолатда массаси бўлмайди. Электрон ва антинейтрино энергияларининг йиғиндиси нейтрон ва протон массасининг айирмасидан иборатдир, лекин электрон энергияси миқдори ҳар хил бўлиши мумкин, чунки хар бир емирилишда энергия ҳар хил миқдорда тақсимланади. Икки электрон чиқариш б-н (А, Z) ядро (A, ZҚ2) ядрога айланса, қўш Б.е. содир бўлади. Бунда v ва v (нейтрино ва антинейтрино) айний ёки айний эмаслигига қараб Б.е. икки хил схемага эга бўлади (қ. Радиоактивлик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.