Bez

Bez BEZ, bezlar (glandulae) — 1) organizmning normal hayot faoliyati uçun zarur bölgan va öziga xos maxsus şiralar (sekret) işlab çiqaradigan hujay-ralar yoki köp hujayrali a'zolar. B. işlab çiqaradigan moddalarning fiziologi k ahamiyatidan qagi nazar, hujay-ralardan çiqadigan hamma moddalar «sekret» deb yuritiladi. Köpgina B. (mas, sölak, ter bezi, jigar, me'da B.)ning çiqaruv yöli bölib, işlab çiqaradigan sekretini şu yöl orqali tana yuzasiga yoki biror a'zo böşliğiga ajratadi. Huning uçun taşqi sekretsiya bezlari, ya'ni ekzokrin B. deb ataladi. Ba'zi B.da çiqaruv yöli bölmaydi va ular işlab çiqaradigan sekret bevosita töqima suyuqligi, qon yoki limfaga qöşilib ketadi. Bunday B. endokrin, ya'ni içki sekretsiya B.i deb atalib, ularga gipofiz, buyrak usti B.i, qalqonsimon B. kiradi. Aralaş B. (mas, me'da osti bezi, jinsiy B. va b.) ham bölib, ular sekretining bir qismini maxsus nay orqali biror böşliqqa, qolganini esa bevosita konga ajratadi. B. hujayralaridan işlanib çiqib, boşqa a'zolarga va organizm funksiyalariga ta'sir etadigan moddalar inkretlar (yoki gormonlar) deb ataladi. Ekzokrin B. bir va köp hujayrali böladi. Bir hujayralisiga içak va nafas yölining şilliq pardasidagi epiteliy içida joylaşgan qadoqsimon hujayrali B., köp hujay-ralisiga epiteliydan taşqarida joylaşgan sölak B., me'daiçak şillik, pardasidagi B. va b. kiradi. Bir hujay-rali B. sekretni epiteliy yuzasiga çiqarib, uni mexanik va kimyoviy şikastdan saqlaydi. B. işlab çikaradigan moddalarining kimyoviy tabiatiga qarab seroz (yoki oqsilli) va şilim-şiq (yoki şilliq) B.ga bölinadi. Seroz B. suvda oson eriydigan oqsil — sekret çiqaradi, şilimşiq B.dan esa mutsin va mukoid moddalar çiqadi. Ba'zi B.dan ham oqsil, ham şilimşiq sekret çiqadi (aralaş B.), mas, quloq oldidagi va jağ ostidagi sölak B. Ba'zi B. (sut B., Yirik ter B., yoğ B. va h. k.) yoğlilipoid va steroidli sekret işlab çiqaradi, bu B. sekreti suvda erimaydi, hujayralardan tomçi yoki durda şaklida ajralib çiqadi. Buyrak usti B.larining pöstloq qavatidan va jinsiy bezlardan işlanib çiqadigan gormonlar ham steroidlarga kiradi. Sekretning qanday hosil böli-şi va epiteliy hujayralaridan taşqariga çiqariliş xususiyatiga qarab B. merokrin, apokrin va golokrin B.larga bölinadi. Endokrin B. muhim a'zolar bölib, ularda işlangan inkret (gormon) organizmning ösişi, voyaga yetişi va moddalar almaşinuvi jarayonlarini idora etadi. B. faoliyati nerv sistemasi hamda gumoral omillar tomonidan boşqariladi; 2) yalliğlanib kattalaşgan limfa tugunlarining xalq örtasida tarqalgan yangliş nomi (q. Limfa sistemasi).

Nosir Ahmedov.