Bibixonim
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 299–300-b. — ziyouz.com
Bibixonim (asl ismi Saroymulkxonim) (1341 — 1408) — Amir Temurning katta xotini, Çigatoy ulusi xoni — Hozonxonnknt qizi. Dastlab amir Hazağotşg nabirasi — Xusayn ibn Musallabga (1355), keyin (Husayn qatl etilgaç) Amir Temurga nikohlangan (1370). Şu bone Amir Temur «Kuragon» unvoniga muşarraf böladi. Zotan xon avlodiga mansub Saroymulkxonim haramdagi barça malikalardan uluğ hisoblanib, «Katta xonim» yoxud «Bibixonim» degan unvonga noil böladi.
Tarixiy manbalarning guvohlik berişiça, B. öz zamonasining yuksak idrokli, farosatli, tadbirkor, maslahatdon va yetuk aklzakovat sohibasi, şuningdek, husnlatofat bobida ham benazir edi. B. insonparvar, vatanparvar, mamlakatning siyosiyijtimoiy, ik^isodiy va madaniy hayotidan yaxşigina xabardor bölgan, saltanat işlarida dono maslahatlari b-n qatnaşib turgan ayol edi. Ayniqsa, ilmma'rifatga aloxida e'tibor berar, tolibi ilmlarga homiylik qilardi. Sohibqiron Amir Temurning harbiy yurişlarida köpinça hamrohlik qilgan. B. saltanatni boşqarişda vujudga kelgan ayrim muammolarni hal qilişda özining oqilona maslahatlari b-n faol qatnaşgan. Amir Temur B.ga oşkora böysunmasada, biroq uning oqilona maslahatlariga özida qandaydir ehtiyoj sezib turgan.
B. öz jamğarmasi hisobidan Samarqandda ulkan Madrasa (q. Bibixonim madrasasi) qurdirgan.
B. farzand körmagan bölsada, sohibqiron öz nabiralari — Muhammad Sulton, Xalil Sulton, Uluğbek va b. mirzolarni bevosita zukko B. tarbiyasiga topşirgan edi.
Samarqandda Amir Temur B.ga atab qurdirgan Bibixonim jome mayejidi mavjud. B. haqida xalq orasida köplab rivoyatlar saqlanib qolgan.
Turğun Fayziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИБИХОНИМ (асл исми Сароймулкхоним) (1341 — 1408) — Амир Темурнинг катта хотини, Чигатой улуси хони — Ҳозонхоннкнт қизи. Дастлаб амир Ҳазағотшг набираси — Хусайн ибн Мусаллабга (1355), кейин (Ҳусайн қатл этилгач) Амир Темурга никоҳланган (1370). Шу боне Амир Темур «Курагон» унвонига мушарраф бўлади. Зотан хон авлодига мансуб Сароймулкхоним ҳарамдаги барча маликалардан улуғ ҳисобланиб, «Катта хоним» ёхуд «Бибихоним» деган унвонга ноил бўлади.
Тарихий манбаларнинг гувоҳлик беришича, Б. ўз замонасининг юксак идрокли, фаросатли, тадбиркор, маслаҳатдон ва етук аклзаковат соҳибаси, шунингдек, ҳуснлатофат бобида ҳам беназир эди. Б. инсонпарвар, ватанпарвар, мамлакатнинг сиёсийижтимоий, ик^исодий ва маданий ҳаётидан яхшигина хабардор бўлган, салтанат ишларида доно маслаҳатлари б-н қатнашиб турган аёл эди. Айниқса, илммаърифатга алохида эътибор берар, толиби илмларга ҳомийлик қиларди. Соҳибқирон Амир Темурнинг ҳарбий юришларида кўпинча ҳамроҳлик қилган. Б. салтанатни бошқаришда вужудга келган айрим муаммоларни ҳал қилишда ўзининг оқилона маслаҳатлари б-н фаол қатнашган. Амир Темур Б.га ошкора бўйсунмасада, бироқ унинг оқилона маслаҳатларига ўзида қандайдир эҳтиёж сезиб турган.
Б. ўз жамғармаси ҳисобидан Самарқандда улкан Мадраса (қ. Бибихоним мадрасаси) қурдирган.
Б. фарзанд кўрмаган бўлсада, соҳибқирон ўз набиралари — Муҳаммад Султон, Халил Султон, Улуғбек ва б. мирзоларни бевосита зукко Б. тарбиясига топширган эди.
Самарқандда Амир Темур Б.га атаб қурдирган Бибихоним жоме маежиди мавжуд. Б. ҳақида халқ орасида кўплаб ривоятлар сақланиб қолган.
Турғун Файзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.