Bibliografiya

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 303–304-b. — ziyouz.com

Bibliografiya (yun. biblion kitob va ... grafin) — matbuot hamda yozuv asarlari haqida axborot tayyorlaş va beriş hamda ularni ma'lum ijtimoiy maqsadlarda tarğib qiliş b-n şuğullanadigan ilmiy va amaliy faoliyat sohasi. B. mahsulotlari, nazariyasi, tarixi, faoliyatini taşkil etiş va uslubiyati b-n şuğullanadigan fan B. fani deb ataladi. B. taraqqiyotini turli xil bibliografik ma'lumotnoma adabiyotlarini tuzadigan maxsus taşkilotlar (B. xizmati) tizimi ta'minlaydi.

B. tuziş qad. dunyoda paydo bölgan (jumladan mil. av. 3-a.da Aleksandriya kutubxonasida Kallimax rahbarligida tuzilgan bibliografik jadval). «B.» termini dastlab kitob köçirib yozişni anglatgan, vakt utişi b-n (17- a. örtalaridan) kitoblar bayonini biddiradi. B. tarixi kitob bosiş yuzaga kelişi b-n boşlandi. Bosma asarlarning barça turlari, qölyozmalar, ijtimoiy ilmiy ahamiyatga ega bölgan eng yangi qölyozmalar (dissertatsiyalar, saklaşga topşirilgan qölyozmalar) B.ning örganiş sohasidir. Texnika taraqqiyoti, mikrofilm, ovoz yoziş (gramplastinka) va b.ning paydo bölişi, matn yozişning özgarişi B. kölamini kengaytirmoqda. B. taraqkiyotiga fan va madaniyat yutuqlari, jamiyatning qiroatxonlik talabining ösişi katta ta'sir etadi. Öz navbatida B. ham ilmiy, adabiy va texnik ijodiyotga, naşriyot va kutubxonaşunoslikka, kitob savdosi, ta'lim va mustakil ta'limga ta'sir körsatadi. B. bosma asarlarni .anikdaş, saralaş va izoxlaş b-n fan taraqqiyoti yutuklarini jamlaşga va keyingi tadqiqotlarga zamin yaratadi, madaniyat rivojiga ayrim şaxs, xalq yoki mamlakatning qöşgan hissasini özida aks ettiradi; masalani örganişga oid zarur tarixiy asarlarni körsatadi. Kutubxonalarda töplangan yoki yangi bosmadan çiqqan bosma asarlarni tarğib qilib, B. alohida ilmiy muxit, siyosiy, falsafiy va estetik qaraşlarni tarqalişiga, şuningdek texnikaviy malakani oşişiga ta'sir etadi. B. ilmiy va texnika xabarlari b-n yakin alokada. Ulardan farqli ölaroq, ilmiy nazariya, ğoya, dalillar hakida emas, balki ular haqidagi bosma asarlar töğrisida ma'lumotlar berib, ilmiy xabar b-n birga ilmiy, ma'rifiy va tarbiyaviy vazifani bajaradi.

Köpgina mamlakatlarda, jumladan Özbekistonda ham bosma asarning majburiy (kontrol) nusxasi joriy qilingan bölib, şu asosda bosma asarni hisobga oliş, söng kitobxonlarga möljallab saralaş yölga qöyilgan. Bosma asarlarni ularning ilmiy va ğoyaviy ahamiyati, şuningdek mazmunini yoritib guruhlarga ajratiş muhim ahamiyatga ega. Bosma asarlar turlar (kitoblar, davriy naşrlar va b.), rasmiy belgilar (alfaviti, naşr joyi yoki sanasi), mazmuni (mavzu, fan va tarmoklar) böyiça guruxlanadi. Bu bosma asarlarni guruhlarga ajratişning umumiy asosidir, bibliograflar har bir alohida hollarda özlarining tarmoklar rejasini yaratadi. Bosma asarlarning tavsifnomasi muhim ahamiyatga ega. Uning asosiy qismi tasvirlaş bölib, unga muallif familiyasi, asar sarlavhasi, sarlavhaçasi, naşr joyi, naşriyot nomi, naşr vaqti (yili), hajmi (sahifa va bezaklar soni), zarur bölganda adadi, narxi va b. haqidagi ma'lumotlar kiradi. Tasvirlaş elementlari, odatda, örnatilgan qoidalar, şuningdek standartlar asosida belgilanadi. Bosma asarlar mazmuni tavsifnomasining asosiy şakllari — annotatsiya, referat, guruh axborot (obzor).

Ijtimoiy vazifasiga köra, davlat B.si, ilmiy yordamçi B. va tavsiya B.siga; mazmuniga köra, umumiy, soha va mavzuli B.ga bölinadi. B.ning alohida turini bibliografiya bibliografiyasi, biobibliografiya (şaxs B.si), va ölkaşunoslik B.si taşkil etadi. Bu böliniş nisbiydir. Naşr şakliga köra, bibliografik qöllanmalar, bibliografik jurnallar, byulleten, gazeta, kitob va maqolalar körsatkiçlari va adabiyotlar röyxati kabilar farklanadi.

Turkistonda B.işi 9 — 15-a. lardayoq rivojlana boşlagan. Fan va adabiyotimizning yirik vakillari (Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy va b.)ning asarlarida saroy kutubxonalari tomonidan öz jamğarmalarining B. ruyxati va ularni tasnif kiliş işlari olib borilganligi haqida ma'lumotlar bor. Jumladan, Beruniy «Fihrist kutub Muhammad ibn Zakariyo arRoziy» («Muhammad ibn Zakariyo arRoziy kitoblarining röyxati») nomli Muhammad ibn Zakariyo Roziy ijodiga oid B. tuzadi. Körsatkiçda Roziyning 184 asarining röyxatini beriş b-n birga Beruniyning 1036 y.gaça yozgan 113 asarining röyxati ham keltiriladi. B. qöllanmalari tuziş keyingi davrlarda ham davom etdi: Ibn Abdullahab Yoqutning «Ismlar luğati va fanlar mazmuni» (12-a.); Xoja Xalifaning «Kitob va fan nomlaridagi şubxaning bartaraf etilişi» (18-a.) va b.

Turkistonni Rossiya bosib olgandan keyin B. b-n rus bibliograflari (N. V. Dmitrovskiy, V. I. Mejov va b.) şuğullangan. 20-a. 20 — 30-y.laridan B. işiga jiddiy axamiyat berila boşlandi va hoz. kunda muhim davlat işiga aylangan. 1926 y. dan Özbekiston Respublikasi Kitob palatasi, 1930 y.dan Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi davlat kutubxonasi B. bölimining taşkil qilinişi uzbek milliy B.sining rivojlanişiga zamin yaratdi. Uzbek tilida tuzilgan dastlabki körsatkiç S. Dolimov va F. Ubaydullayevning «Mukammal ilmiy bibliografiya» (1934) asari bölib, unda 3 ming kitobning tavsifi berilgan.

Özbekiston Respublikasi milliy kitob palatasi respublika davlat B.sining asosiy markazidir. ÖzRda B. işi b-n, şuningdek Özbekiston Davlat kutubxonasi, Özbekiston FA asosiy kutubxonasi va b. kutubxonalar ham şuğullanadi. B.işiga oid ilmiy işlar asosan Abdulla Qodiriy nomidagi Toşkent davlat madaniyat in-tining «B.» kafedrasida olib boriladi.

Musa Turopov, Hamroxon Mamatraimova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БИБЛИОГРАФИЯ (юн. biblion китоб ва ... графин) — матбуот ҳамда ёзув асарлари ҳақида ахборот тайёрлаш ва бериш ҳамда уларни маълум ижтимоий мақсадларда тарғиб қилиш б-н шуғулланадиган илмий ва амалий фаолият соҳаси. Б. маҳсулотлари, назарияси, тарихи, фаолиятини ташкил этиш ва услубияти б-н шуғулланадиган фан Б. фани деб аталади. Б. тараққиётини турли хил библиографик маълумотнома адабиётларини тузадиган махсус ташкилотлар (Б. хизмати) тизими таъминлайди.

Б. тузиш қад. дунёда пайдо бўлган (жумладан мил. ав. 3-а.да Александрия кутубхонасида Каллимах раҳбарлигида тузилган библиографик жадвал). «Б.» термини дастлаб китоб кўчириб ёзишни англатган, вакт утиши б-н (17- а. ўрталаридан) китоблар баёнини биддиради. Б. тарихи китоб босиш юзага келиши б-н бошланди. Босма асарларнинг барча турлари, қўлёзмалар, ижтимоий илмий аҳамиятга эга бўлган энг янги қўлёзмалар (диссертациялар, саклашга топширилган қўлёзмалар) Б.нинг ўрганиш соҳасидир. Техника тараққиёти, микрофильм, овоз ёзиш (грампластинка) ва б.нинг пайдо бўлиши, матн ёзишнинг ўзгариши Б. кўламини кенгайтирмоқда. Б. тарақкиётига фан ва маданият ютуқлари, жамиятнинг қироатхонлик талабининг ўсиши катта таъсир этади. Ўз навбатида Б. ҳам илмий, адабий ва техник ижодиётга, нашриёт ва кутубхонашуносликка, китоб савдоси, таълим ва мустакил таълимга таъсир кўрсатади. Б. босма асарларни .аникдаш, саралаш ва изохлаш б-н фан тараққиёти ютукларини жамлашга ва кейинги тадқиқотларга замин яратади, маданият ривожига айрим шахс, халқ ёки мамлакатнинг қўшган ҳиссасини ўзида акс эттиради; масалани ўрганишга оид зарур тарихий асарларни кўрсатади. Кутубхоналарда тўпланган ёки янги босмадан чиққан босма асарларни тарғиб қилиб, Б. алоҳида илмий мухит, сиёсий, фалсафий ва эстетик қарашларни тарқалишига, шунингдек техникавий малакани ошишига таъсир этади. Б. илмий ва техника хабарлари б-н якин алокада. Улардан фарқли ўлароқ, илмий назария, ғоя, далиллар ҳакида эмас, балки улар ҳақидаги босма асарлар тўғрисида маълумотлар бериб, илмий хабар б-н бирга илмий, маърифий ва тарбиявий вазифани бажаради.

Кўпгина мамлакатларда, жумладан Ўзбекистонда ҳам босма асарнинг мажбурий (контроль) нусхаси жорий қилинган бўлиб, шу асосда босма асарни ҳисобга олиш, сўнг китобхонларга мўлжаллаб саралаш йўлга қўйилган. Босма асарларни уларнинг илмий ва ғоявий аҳамияти, шунингдек мазмунини ёритиб гуруҳларга ажратиш муҳим аҳамиятга эга. Босма асарлар турлар (китоблар, даврий нашрлар ва б.), расмий белгилар (алфавити, нашр жойи ёки санаси), мазмуни (мавзу, фан ва тармоклар) бўйича гурухланади. Бу босма асарларни гуруҳларга ажратишнинг умумий асосидир, библиографлар ҳар бир алоҳида ҳолларда ўзларининг тармоклар режасини яратади. Босма асарларнинг тавсифномаси муҳим аҳамиятга эга. Унинг асосий қисми тасвирлаш бўлиб, унга муаллиф фамилияси, асар сарлавҳаси, сарлавҳачаси, нашр жойи, нашриёт номи, нашр вақти (йили), ҳажми (саҳифа ва безаклар сони), зарур бўлганда адади, нархи ва б. ҳақидаги маълумотлар киради. Тасвирлаш элементлари, одатда, ўрнатилган қоидалар, шунингдек стандартлар асосида белгиланади. Босма асарлар мазмуни тавсифномасининг асосий шакллари — аннотация, реферат, гуруҳ ахборот (обзор).

Ижтимоий вазифасига кўра, давлат Б.си, илмий ёрдамчи Б. ва тавсия Б.сига; мазмунига кўра, умумий, соҳа ва мавзули Б.га бўлинади. Б.нинг алоҳида турини библиография библиографияси, биобиблиография (шахс Б.си), ва ўлкашунослик Б.си ташкил этади. Бу бўлиниш нисбийдир. Нашр шаклига кўра, библиографик қўлланмалар, библиографик журналлар, бюллетень, газета, китоб ва мақолалар кўрсаткичлари ва адабиётлар рўйхати кабилар фаркланади.

Туркистонда Б.иши 9 — 15-а. лардаёқ ривожлана бошлаган. Фан ва адабиётимизнинг йирик вакиллари (Абу Али ибн Сино, Абу Райҳон Беруний ва б.)нинг асарларида сарой кутубхоналари томонидан ўз жамғармаларининг Б. руйхати ва уларни тасниф килиш ишлари олиб борилганлиги ҳақида маълумотлар бор. Жумладан, Беруний «Фиҳрист кутуб Муҳаммад ибн Закариё арРозий» («Муҳаммад ибн Закариё арРозий китобларининг рўйхати») номли Муҳаммад ибн Закариё Розий ижодига оид Б. тузади. Кўрсаткичда Розийнинг 184 асарининг рўйхатини бериш б-н бирга Берунийнинг 1036 й.гача ёзган 113 асарининг рўйхати ҳам келтирилади. Б. қўлланмалари тузиш кейинги даврларда ҳам давом этди: Ибн Абдуллаҳаб Ёқутнинг «Исмлар луғати ва фанлар мазмуни» (12-а.); Хожа Халифанинг «Китоб ва фан номларидаги шубханинг бартараф этилиши» (18-а.) ва б.

Туркистонни Россия босиб олгандан кейин Б. б-н рус библиографлари (Н. В. Дмитровский, В. И. Межов ва б.) шуғулланган. 20-а. 20 — 30-й.ларидан Б. ишига жиддий ахамият берила бошланди ва ҳоз. кунда муҳим давлат ишига айланган. 1926 й. дан Ўзбекистон Республикаси Китоб палатаси, 1930 й.дан Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси давлат кутубхонаси Б. бўлимининг ташкил қилиниши узбек миллий Б.сининг ривожланишига замин яратди. Узбек тилида тузилган дастлабки кўрсаткич С. Долимов ва Ф. Убайдуллаевнинг «Мукаммал илмий библиография» (1934) асари бўлиб, унда 3 минг китобнинг тавсифи берилган.

Ўзбекистон Республикаси миллий китоб палатаси республика давлат Б.сининг асосий марказидир. ЎзРда Б. иши б-н, шунингдек Ўзбекистон Давлат кутубхонаси, Ўзбекистон ФА асосий кутубхонаси ва б. кутубхоналар ҳам шуғулланади. Б.ишига оид илмий ишлар асосан Абдулла Қодирий номидаги Тошкент давлат маданият ин-тининг «Б.» кафедрасида олиб борилади.

Муса Туропов, Ҳамрохон Маматраимова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.