Bibliografiya
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Bibliografiya (yunonça «biblion» — kitob va «grapho» — yozaman sözlaridan) — bosma va yozma asarlar haqidagi ma'lumotlarni töplaş, tavsiflaş, tartibga soliş va ularni kitobxonlarga yetkaziş bilan şuğullanadigan ilmiy va amaliy faoliyat sohasi. Bu söz, şuningdek, muayyan mavzu, muallif yoki davrga oid asarlar röyxatini ham anglatadi. ÖzME'ga köra, bibliografiyaning nazariyasi, tarixi, uslubiyati va taşkil etilişini örganadigan fan bibliografiya fani deb ataladi.12
Ta'rifi va vazifalari
13Rusça Vikipediyaga köra, bibliografiya — axborot faoliyatining öziga xos tarmoği bölib, uning eng muhim vazifalari bibliografik tavsifni standartlaştiriş, bibliografik körsatkiçlar va iqtibos indekslarini tuziş hamda hujjatlarni tasniflaşdir. ÖzME ta'kidlaşiça, bibliografiya ilmiy nazariya va ğoyalarning özi haqida emas, balki ular yoritilgan asarlar haqida ma'lumot beradi; şu orqali u fan yutuqlarini jamlaşga, yangi tadqiqotlarga zamin yaratişga, kutubxonaçilik, naşriyot işi va kitob savdosining rivojlanişiga xizmat qiladi. Uning örganiş obyekti — barça turdagi bosma asarlar, qölyozmalar, jumladan dissertatsiyalar; ÖzME'ga köra, mikrofilm va ovoz yozuvlarining paydo bölişi bu sohaning kölamini yanada kengaytirgan.
Inglizça Vikipediya bu atamaning ikki ma'nosini ajratadi: sanovçi (enumerativ) bibliografiya — kitoblar va boşqa asarlarning tartibli röyxati, tavsifiy bibliografiya esa kitobni moddiy buyum sifatida tizimli tasvirlaş. Ikkinçi yönalişni noaniqlikdan qoçiş uçun bibliologiya ham deyiladi. Bibliografik ma'lumotlarning miqdoriy tahlili bibliometriya deb ataladi.
Bibliografik tavsif va tasnif
13ÖzME'ga köra, bosma asarlar turiga (kitob, davriy naşr), rasmiy belgilariga (alifbo tartibi, naşr joyi yoki yili) va mazmuniga (mavzu, fan, tarmoq) qarab guruhlanadi. Asar tavsifining asosiy qismi — tasvirlaş: unga muallif familiyasi, sarlavha, naşr joyi, naşriyot nomi, naşr yili, hajmi, zarur bölganda adadi va narxi kiradi. Bu elementlar belgilangan qoidalar va standartlar asosida yoziladi. Asar mazmunini oçib beruvçi asosiy şakllar — annotatsiya, referat va şarh (obzor).
Ijtimoiy vazifasiga köra ÖzME davlat bibliografiyasi, ilmiy yordamçi bibliografiya va tavsiya bibliografiyasini, mazmuniga köra esa umumiy, sohaviy va mavzuli bibliografiyani farqlaydi. Alohida turlar sifatida bibliografiyalar bibliografiyasi, biobibliografiya (muayyan şaxsga oid) va ölkaşunoslik bibliografiyasi ajratiladi. Naşr şakliga köra bibliografik qöllanmalar körsatkiç, jurnal, byulleten yoki adabiyotlar röyxati körinişida çiqadi.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, bibliografik röyxat tuziş qadimgi dunyoda paydo bölgan: miloddan avvalgi 3-asrda Aleksandriya kutubxonasida Kallimax rahbarligida bibliografik jadval tuzilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, «bibliographia» sözini milodiy dastlabki asrlarda yunon mualliflari kitoblarni qöldan köçiriş ma'nosida işlatgan, 17-asrda esa kitoblarni tavsiflaş ma'nosi şakllangan. ÖzME bibliografiyaning haqiqiy tarixi kitob bosişning yuzaga kelişi bilan boşlanganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, uni hujjatşunoslik fanining bir tarmoği sifatida asoslab bergan olim — belgiyalik Pol Otle (1868–1944).
Örta Osiyoda
13ÖzME'ga köra, mintaqada bibliografik iş 9–15-asrlardayoq rivojlana boşlagan, saroy kutubxonalari öz jamğarmalarini röyxatga olib, tasniflab borgan. Bunga yorqin misol — Abu Rayhon Beruniy tuzgan Muhammad ibn Zakariyo ar-Roziy asarlari röyxati: unda Roziyning 184 asari bilan bir qatorda Beruniyning 1036-yilgaça yozgan 113 asari ham sanab ötilgan. Keyingi davrlarda Yoqutning «Ismlar luğati» (12-asr) va Xoja Xalifaning kitoblar va fanlar nomlariga oid asari (18-asr) kabi qöllanmalar yaratilgan.
ÖzME'ga köra, 20-asrning 20–30-yillaridan bu soha davlat ahamiyatiga ega işga aylangan. 1926-yildan Kitob palatasi, 1930-yildan Alişer Navoiy nomidagi davlat kutubxonasining bibliografiya bölimi faoliyat yuritgan. Özbek tilidagi dastlabki körsatkiç — S. Dolimov va F. Ubaydullayevning «Mukammal ilmiy bibliografiya» asari (1934) bölib, unda 3 ming kitob tavsiflangan. Hozirgi kunda respublika davlat bibliografiyasining asosiy markazi — Milliy kitob palatasi; bu sohadagi ilmiy işlar Toşkent davlat madaniyat institutida olib boriladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Bibliografiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3517 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABibliografiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3517
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3517
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Библиографияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Bibliographyen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 2-jild, 303–304-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 303–304-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.