Biokimyo
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 332–334-b. — ziyouz.com
Biokimyo BIOKIMYO, biologik kimyo — tirik organizmlarning kimyoviy tarkibi va ularda sodir böladigan kimyoviy jarayonlar haqidagi fan. B. rivojlana borib, 3 asosiy tarmoqqa bölinib ketdi. Statistik B. (kimyoviy topografiya) organizmlarning kimyoviy tarkibi va ularni taşkil etuvçi moddalarning kimyoviy tuzilişini; dinamik B. organizmhujayralari va töqimalari tuzilişi va yangilanib turişi uçun zarur murakkab organik moddalarning sintezlanişi (assimilyatsiya)ni, şuningdek organizm faoliyati uçun zarur bölgan energiya hosil böliş jarayonida murakkab moddalarning parçalanişi (dissimilyatsiya)ni örganadi.
Funksional B. tirik organizmning ayrim organlari va sistemalari funksional faoliyatiga asos böladigan kimyoviy özgarişlar (mas, muskul qisqarişi, nerv impulyelarining ötişi, biologik faol moddalarni endokrin sistemada sintezi va ularning ta'siri)ni örganadi. B. fiziologiya b-n çambarças boğliq. Hayvonlar, ösimliklar va mikroorganizmlar hujayralarida böladigan moddalar almaşinuvi jarayonlari bir xil biokimyoviy reaksiyalarga asoslangan, lekin har bir tur va organizmning öziga xos morfologik va fiziologik xususiyatlari tufayli bu jarayonlar turliça keçadi. Ana şu xususiyatlarni ösimliklar B.si, hayvonlar B.si va mikroblar B.si örganadi. Tibbiyot B.si yoki klinik B. esa kasal organizmdagi biokimyoviy özgarişlarni tekşiradi, kasallik taşhisini aniqlaydi, töğri davolaşni biokimyoviy usullar b-n nazorat qiladi. Bulardan taşqari, texnik B. ham bor, u biologik materiallarni işlaşdagi B.viy jarayonlarni, texnikada B.viy usullar va reaksiyalar yordamida turli mahsulotlar olişni, biologik preparatlardan foydalaniş qoidalari va metodlarini örganadi. B. biol. b-n kimyo oraligidagi fan bölgani uçun şu fanlarning ma'lumotlari va ğoyalariga asoslanadi.
B. mustaqil fanga aylanişda organik kimyoning 19-a.ning 2-yarmida töplangan ma'lumotlari va nazariy kaşfiyotlariga, ösimlik va hayvonlarning kimyoviy tarkibi va ulardagi özgarişlarni tadqiq qilişga asoslandi. Xususan 19-a. ning 4çoragida yoğlar, nukleoproteidlar va oqsillarning tuzilişi ustida Emil Fişer, Butlerov, Kosell, Fridrix Mişer va b. tomonidan olib borilgan tadqiqotlar hujayralarning tarkibiy qismlarini va almaşinuv jarayonida ularning ahamiyatini aniqlaş imkonini berdi. 19-a.ning 2-yarmida B. sohasida qilingan eng muhim kaşfiyotlar L. Lasternint bijğiş jarayonini hamda ösimliklarda sodir böladigan fotosintezni örganiş b-n boğliq. Bijğiş jarayonini tekşiriş asosida Byuxner hayot jarayonini tezlatuvçi hujayra katalizatorlari—fermentlar (enzimlar) haqidagi ta'limotni yaratdi. Ovqatga aloqador ba'zi kasalliklarni tekşiriş asosida vitaminlar haqidagi ta'limot dunyoga keldi, moddalar almaşinuvini idora qilişda içki sekretsiya bezlari va ularning faol kimyoviy mahsulotlari (gormonlar) aniklandi. Varburg, Viland, A. N. Bax, Keylin va Teorell tadqiqotlari tufayli hujayradagi oksidlaniş jarayoni haqidagi dastlabki nazaryya maydonga keldi. BarkroftVarburgning manometrik apparati, Svedbergning ultratsentrifugasi, Tizeliusning elektroforez apparati izotoplar b-n nişonlangan birikmalarda moddalar almaşinuvini örganişda keng qöllanila boşlandi. Qoğoz xromatografiyasi va elektroforez usullarining kimyoviy moddalar, ayniqsa aminokislotalar va oqsillarni aniqlaş va ajratib oliş uçun tatbiq etilişi B.ning jadal rivojlanişiga sabab böldi. Hujayrada moddalar almaşinuvi jarayoni böyiça olingan natijalar B.ning mustaqil fan sifatida rivojlanişi va asosiy yönalişlarining şakllanişida ayniqsa katta ahamiyat kasb etdi. Zamonaviy B. sohasida tadqiqrtlar Meyergof va Xillning muskullar qisqarişida laktat (sut) kislota hosil bölişi b-n kislorod yutilib, issiqlik ajralişi orasida boglanişning aniklanişi b-n boğliq. Hujayralardagi oksidlaniş jarayonlarida iştirok etadigan ferment va kofaktorlarning aniklanişi; oksidlaniş reaksiyasida energiyaga boy adenozintrifosfat kislota (ATF) hosil bölişining kaşf etilişi; hujayra metabolizmi integratsiyasining asosiy yönalişlari, ya'ni şu metabolizmda markaziy örinlardan birida turadigan Krebs siklidek murakkab reaksiyalar zanjirida uglevodlar, yoğ kislotalar, aminokislotalarning almaşinuvidan iborat reaksiyalarning yaxlit bir sistema tarzida yuzaga çiqişining aniklanişi zamonaviy B.ning poydevorini taşkil qiladi. Sönggi 40—60 y. içida B.ning bir qança sohalarida ham yanada muhimroq tadqiqotlar qilindi, çunonçi biologik makromolekulalarning 2 asosiy sinfi—oqsillar b-n nuklein kislotalar tuzilişi, biologik sintezi va funksiyasi aniqlandi. Oqsillar va nuklein kislota molekulalarining strukturasi b-n ularning biologik funksiyasi orasidagi boğlanişning aniklanişi biol. fanining eng yoş tarmoği— molekulyar biol.ning muhim yutuği böldi. Sönggi yillarda Yerda hayotning kelib çiqişi; hayvon va ösimliklar turlari hamda odamning paydo bölişini; irsiy virus va rak kasalliklarining oldini oliş va davolaş kabi olamşumul muammolarni hal etiş borasida çuqur tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu tadqiqotlarning amalga oşirilişi q. x. ösimliklari va hayvonlarning mahsuldorligini oşiriş, turli kasalliklarning oldini oliş va inson umrini uzaytiriş kabi muammolarning nazariy asoslarini işlab çiqiş b-n boğliq. B. sohasidagi tadqiqotlar moddalar almaşinuvi, içki sekretsiya bezlari kasalliklari va avitaminozlarni davolaş usullarini oçib berdi, çorva mollarini boqiş, ekinlarni öğitlaş, mikroorganizmlar yordamida biologik moddalar (fermentlar, aminokislotalar, antibiotiklar, yem oqsillari) oliş; hayvon va ösimlik xom aşyolarini sanoat yöli b-n qayta işlaş kabi xalq xöjaligi uçun katta amaliy ahamiyatga ega bölgan muammolarni ilmiy jihatdan işlab çiqişga imkon berdi.
Nazariy va metodik jihatdan yuksak darajaga kötarilgan zamonaviy B. ilmiy dunyoqaraşlarning şakllanişiga katta ta'sir körsatadi. Uning asosiy vazifalari biologik jarayonlarni organizmdan taşqarida yaratiş, irsiy, immunotanglik, virus va rak kasalliklarini davolaş, biotexnologiya va q. x. mahsulotlari sifatini yaxşilaş, i. ç. samaradorligini oşirişning nazariy asoslarini yaratiş b-n boğliq. Özbekistonda 1920 y. oxirida Örta Osiyo davlat untida boşlangan dastlabki tadqiqotlarda baland toğliq (Pomir) şaroitida va pasttekisliqda östiriladigan ekinlarda boradigan B.viy jarayonlar hamda ayrim qon kasalliklarida qon tarkibida sodir böladigan B.viy özgarişlar örganilgan. B. sohasida birinçi darslikning çop etilişi, atamalar luğatining işlab çiqilişi 1930 y.da taşkil etilgan Örta Osiyo davlat un-ti tibbiyot f-ti (1931 y.dan Toşkent davlat tibbiyot inti) biokimyo kafedrasi xodimlari Sattor Jöra, şuningdek germaniyalik prof. England nomi b-n boğliq. 30- y. oxirida B. sohasida dastlabki mutaxassislar tayyorlandi. fan nomzodlari (D. N. Sohibov, A. 3. Zohidov) yetişib çiqdi. B.ning 20-a. örtalari va undan keyingi rivojlanişi Biokimyo, Ölka tibbiyot, Eksperimental biologiya, Endokrinologiya, Genetika intlari, şuningdek bir qança oliy öquv yurtlari qoşida taşkil etilgan kafedralar va lab.larda olib borilgan i. t.lar b-n boğliq. 20-a.ning 2-yarmidan boşlab gormonlar biokimyosi, hujayra metabolizmini örganiş, organizmda lipid almaşinuvi, biotoksinlar tarkibi va ta'sirini örganiş borasida bir kança i. t. lar amalga oşirildi. Ölka tibbiyot in-tida bajarilgan qalqonsimon bez patologiyasida yod va tireoid gormonlar biokimyosi sohasidagi tadqiqotlar (Yo. X. Töraqulov, R. Q. Islombekov) şu sohadagi katta yutuqlardan biri sifatida tan olingan (1964). Hoz. davrda Biokimyo in-ti respublikada hayvonlar biokimyosi sohasida olib boriladigan yagona ilmiy markaz hisoblanadi. Bu yerda gormonlar va mikroblar (Yo. X. Töraqulov, T. S Soatov), oqsillar (T. X. Boboyev), hujayra biol. si (J. H. Hamidov), molekulyar biol. (B. A. Otaxonova), biologik membranalar tarkibi (A. K. Mirahmedov), radiatsion B. (A. A. Turdiyev) sohasida i. t.lar olib borilmoqda. Respublikada ösimliklar B.dan ğözaning ösişiga ionlaştiruvçi nurlar ta'siri (A. Q. Qosimov), biologik stimulyatorlar, gerbitsidlar va defoliantlar (A. Imomaliyev), fitogormonlar (A. P. Ibrohimov), hujayra va gen muhandisligi (A. Abdukarimov) va b. sohalarda bajarilgan ilmiy işlar q. x.da qöllanilmoqsa. SamDUda olib borilgan i. t.larda ayrim mikroelementlarning qoraköl qöylarining rivojlanişiga salbiy ta'sir körsatişi aniqlandi, qalqonsimon bez gormoni tiroksinning homila va çaqaloq organizmidagi moddalar almaşinuviga ta'siri örganildi (M. A. Riş va b.). B. ayrim sohalarining rivojlanişida T. X. Boboyev (ösimlik stimulyatorlari), M. N. Valixonov (ösimliklar biokimyosi) va b.ning xizmatlari bor. Bir guruh olimlar (Yo. X. Töraqulov, T. S. Soatov, S. K. Xoliqov, M. X. Gaynutdinov) ning siklik nukleoidlar va gormonlar regulyatsiyasi ilmiy asari Beruniy nomidagi Özbekiston Davlat mukofotiga sazovor böldi (1985). Biokimyo, Endokrinologiya, Genetika intlari, Toşkent va Samarqand davlat tibbiyot intlari va untlari kafedralarida B.ning turli sohalari böyiça muhimi. t. işlari sşib borilmoqda.
Ad:. Töraqulov Yo. X., Bioximiya, T., 1996; Töraqulov Yo. X., Molekulyar biologiya, T., 1993; Qosimova A. va b., Bioximiya, T., 1988; Imomaliyev A., Zikiryoyev A., Ösimliklar biokimyosi, T., 1987.
Yolqin Töraqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОКИМЁ, биологик кимё — тирик организмларнинг кимёвий таркиби ва уларда содир бўладиган кимёвий жараёнлар ҳақидаги фан. Б. ривожлана бориб, 3 асосий тармоққа бўлиниб кетди. Статистик Б. (кимёвий топография) организмларнинг кимёвий таркиби ва уларни ташкил этувчи моддаларнинг кимёвий тузилишини; динамик Б. организмҳужайралари ва тўқималари тузилиши ва янгиланиб туриши учун зарур мураккаб органик моддаларнинг синтезланиши (ассимиляция)ни, шунингдек организм фаолияти учун зарур бўлган энергия ҳосил бўлиш жараёнида мураккаб моддаларнинг парчаланиши (диссимиляция)ни ўрганади.
Функционал Б. тирик организмнинг айрим органлари ва системалари функционал фаолиятига асос бўладиган кимёвий ўзгаришлар (мас, мускул қисқариши, нерв импульеларининг ўтиши, биологик фаол моддаларни эндокрин системада синтези ва уларнинг таъсири)ни ўрганади. Б. физиология б-н чамбарчас боғлиқ. Ҳайвонлар, ўсимликлар ва микроорганизмлар ҳужайраларида бўладиган моддалар алмашинуви жараёнлари бир хил биокимёвий реакцияларга асосланган, лекин ҳар бир тур ва организмнинг ўзига хос морфологик ва физиологик хусусиятлари туфайли бу жараёнлар турлича кечади. Ана шу хусусиятларни ўсимликлар Б.си, ҳайвонлар Б.си ва микроблар Б.си ўрганади. Тиббиёт Б.си ёки клиник Б. эса касал организмдаги биокимёвий ўзгаришларни текширади, касаллик ташҳисини аниқлайди, тўғри даволашни биокимёвий усуллар б-н назорат қилади. Булардан ташқари, техник Б. ҳам бор, у биологик материалларни ишлашдаги Б.вий жараёнларни, техникада Б.вий усуллар ва реакциялар ёрдамида турли маҳсулотлар олишни, биологик препаратлардан фойдаланиш қоидалари ва методларини ўрганади. Б. биол. б-н кимё оралигидаги фан бўлгани учун шу фанларнинг маълумотлари ва ғояларига асосланади.
Б. мустақил фанга айланишда органик кимёнинг 19-а.нинг 2-ярмида тўпланган маълумотлари ва назарий кашфиётларига, ўсимлик ва ҳайвонларнинг кимёвий таркиби ва улардаги ўзгаришларни тадқиқ қилишга асосланди. Хусусан 19-а. нинг 4чорагида ёғлар, нуклеопротеидлар ва оқсилларнинг тузилиши устида Эмиль Фишер, Бутлеров, Коселль, Фридрих Мишер ва б. томонидан олиб борилган тадқиқотлар ҳужайраларнинг таркибий қисмларини ва алмашинув жараёнида уларнинг аҳамиятини аниқлаш имконини берди. 19-а.нинг 2-ярмида Б. соҳасида қилинган энг муҳим кашфиётлар Л. Ластернинт бижғиш жараёнини ҳамда ўсимликларда содир бўладиган фотосинтезни ўрганиш б-н боғлиқ. Бижғиш жараёнини текшириш асосида Бюхнер ҳаёт жараёнини тезлатувчи ҳужайра катализаторлари—ферментлар (энзимлар) ҳақидаги таълимотни яратди. Овқатга алоқадор баъзи касалликларни текшириш асосида витаминлар ҳақидаги таълимот дунёга келди, моддалар алмашинувини идора қилишда ички секреция безлари ва уларнинг фаол кимёвий маҳсулотлари (гормонлар) аникланди. Варбург, Виланд, А. Н. Бах, Кейлин ва Теорелл тадқиқотлари туфайли ҳужайрадаги оксидланиш жараёни ҳақидаги дастлабки назарйя майдонга келди. БаркрофтВарбургнинг манометрик аппарати, Сведбергнинг ультрацентрифугаси, Тизелиуснинг электрофорез аппарати изотоплар б-н нишонланган бирикмаларда моддалар алмашинувини ўрганишда кенг қўлланила бошланди. Қоғоз хроматографияси ва электрофорез усулларининг кимёвий моддалар, айниқса аминокислоталар ва оқсилларни аниқлаш ва ажратиб олиш учун татбиқ этилиши Б.нинг жадал ривожланишига сабаб бўлди. Ҳужайрада моддалар алмашинуви жараёни бўйича олинган натижалар Б.нинг мустақил фан сифатида ривожланиши ва асосий йўналишларининг шаклланишида айниқса катта аҳамият касб этди. Замонавий Б. соҳасида тадқиқртлар Мейергоф ва Хиллнинг мускуллар қисқаришида лактат (сут) кислота ҳосил бўлиши б-н кислород ютилиб, иссиқлик ажралиши орасида богланишнинг аникланиши б-н боғлиқ. Ҳужайралардаги оксидланиш жараёнларида иштирок этадиган фермент ва кофакторларнинг аникланиши; оксидланиш реакциясида энергияга бой аденозинтрифосфат кислота (АТФ) ҳосил бўлишининг кашф этилиши; ҳужайра метаболизми интеграциясининг асосий йўналишлари, яъни шу метаболизмда марказий ўринлардан бирида турадиган Кребс циклидек мураккаб реакциялар занжирида углеводлар, ёғ кислоталар, аминокислоталарнинг алмашинувидан иборат реакцияларнинг яхлит бир система тарзида юзага чиқишининг аникланиши замонавий Б.нинг пойдеворини ташкил қилади. Сўнгги 40—60 й. ичида Б.нинг бир қанча соҳаларида ҳам янада муҳимроқ тадқиқотлар қилинди, чунончи биологик макромолекулаларнинг 2 асосий синфи—оқсиллар б-н нуклеин кислоталар тузилиши, биологик синтези ва функцияси аниқланди. Оқсиллар ва нуклеин кислота молекулаларининг структураси б-н уларнинг биологик функцияси орасидаги боғланишнинг аникланиши биол. фанининг энг ёш тармоғи— молекуляр биол.нинг муҳим ютуғи бўлди. Сўнгги йилларда Ерда ҳаётнинг келиб чиқиши; ҳайвон ва ўсимликлар турлари ҳамда одамнинг пайдо бўлишини; ирсий вирус ва рак касалликларининг олдини олиш ва даволаш каби оламшумул муаммоларни ҳал этиш борасида чуқур тадқиқотлар олиб борилмоқда. Бу тадқиқотларнинг амалга оширилиши қ. х. ўсимликлари ва ҳайвонларнинг маҳсулдорлигини ошириш, турли касалликларнинг олдини олиш ва инсон умрини узайтириш каби муаммоларнинг назарий асосларини ишлаб чиқиш б-н боғлиқ. Б. соҳасидаги тадқиқотлар моддалар алмашинуви, ички секреция безлари касалликлари ва авитаминозларни даволаш усулларини очиб берди, чорва молларини боқиш, экинларни ўғитлаш, микроорганизмлар ёрдамида биологик моддалар (ферментлар, аминокислоталар, антибиотиклар, ем оқсиллари) олиш; ҳайвон ва ўсимлик хом ашёларини саноат йўли б-н қайта ишлаш каби халқ хўжалиги учун катта амалий аҳамиятга эга бўлган муаммоларни илмий жиҳатдан ишлаб чиқишга имкон берди.
Назарий ва методик жиҳатдан юксак даражага кўтарилган замонавий Б. илмий дунёқарашларнинг шаклланишига катта таъсир кўрсатади. Унинг асосий вазифалари биологик жараёнларни организмдан ташқарида яратиш, ирсий, иммунотанглик, вирус ва рак касалликларини даволаш, биотехнология ва қ. х. маҳсулотлари сифатини яхшилаш, и. ч. самарадорлигини оширишнинг назарий асосларини яратиш б-н боғлиқ. Ўзбекистонда 1920 й. охирида Ўрта Осиё давлат унтида бошланган дастлабки тадқиқотларда баланд тоғлиқ (Помир) шароитида ва пасттекислиқда ўстириладиган экинларда борадиган Б.вий жараёнлар ҳамда айрим қон касалликларида қон таркибида содир бўладиган Б.вий ўзгаришлар ўрганилган. Б. соҳасида биринчи дарсликнинг чоп этилиши, атамалар луғатининг ишлаб чиқилиши 1930 й.да ташкил этилган Ўрта Осиё давлат ун-ти тиббиёт ф-ти (1931 й.дан Тошкент давлат тиббиёт инти) биокимё кафедраси ходимлари Саттор Жўра, шунингдек германиялик проф. Энгланд номи б-н боғлиқ. 30- й. охирида Б. соҳасида дастлабки мутахассислар тайёрланди. фан номзодлари (Д. Н. Соҳибов, А. 3. Зоҳидов) етишиб чиқди. Б.нинг 20-а. ўрталари ва ундан кейинги ривожланиши Биокимё, Ўлка тиббиёт, Экспериментал биология, Эндокринология, Генетика интлари, шунингдек бир қанча олий ўқув юртлари қошида ташкил этилган кафедралар ва лаб.ларда олиб борилган и. т.лар б-н боғлиқ. 20-а.нинг 2-ярмидан бошлаб гормонлар биокимёси, ҳужайра метаболизмини ўрганиш, организмда липид алмашинуви, биотоксинлар таркиби ва таъсирини ўрганиш борасида бир канча и. т. лар амалга оширилди. Ўлка тиббиёт ин-тида бажарилган қалқонсимон без патологиясида йод ва тиреоид гормонлар биокимёси соҳасидаги тадқиқотлар (Ё. X. Тўрақулов, Р. Қ. Исломбеков) шу соҳадаги катта ютуқлардан бири сифатида тан олинган (1964). Ҳоз. даврда Биокимё ин-ти республикада ҳайвонлар биокимёси соҳасида олиб бориладиган ягона илмий марказ ҳисобланади. Бу ерда гормонлар ва микроблар (Ё. X. Тўрақулов, Т. С Соатов), оқсиллар (Т. X. Бобоев), ҳужайра биол. си (Ж. Ҳ. Ҳамидов), молекуляр биол. (Б. А. Отахонова), биологик мембраналар таркиби (А. К. Мираҳмедов), радиацион Б. (А. А. Турдиев) соҳасида и. т.лар олиб борилмоқда. Республикада ўсимликлар Б.дан ғўзанинг ўсишига ионлаштирувчи нурлар таъсири (А. Қ. Қосимов), биологик стимуляторлар, гербицидлар ва дефолиантлар (А. Имомалиев), фитогормонлар (А. П. Иброҳимов), ҳужайра ва ген муҳандислиги (А. Абдукаримов) ва б. соҳаларда бажарилган илмий ишлар қ. х.да қўлланилмоқца. СамДУда олиб борилган и. т.ларда айрим микроэлементларнинг қоракўл қўйларининг ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши аниқланди, қалқонсимон без гормони тироксиннинг ҳомила ва чақалоқ организмидаги моддалар алмашинувига таъсири ўрганилди (М. А. Риш ва б.). Б. айрим соҳаларининг ривожланишида Т. X. Бобоев (ўсимлик стимуляторлари), М. Н. Валихонов (ўсимликлар биокимёси) ва б.нинг хизматлари бор. Бир гуруҳ олимлар (Ё. X. Тўрақулов, Т. С. Соатов, С. К. Холиқов, М. X. Гайнутдинов) нинг циклик нуклеоидлар ва гормонлар регуляцияси илмий асари Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофотига сазовор бўлди (1985). Биокимё, Эндокринология, Генетика интлари, Тошкент ва Самарқанд давлат тиббиёт интлари ва унтлари кафедраларида Б.нинг турли соҳалари бўйича муҳими. т. ишлари сшиб борилмоқда.
Ад:. Тўрақулов Ё. X., Биохимия, Т., 1996; Тўрақулов Ё. X., Молекуляр биология, Т., 1993; Қосимова А. ва б., Биохимия, Т., 1988; Имомалиев А., Зикирёев А., Ўсимликлар биокимёси, Т., 1987.
Ёлқин Тўрақулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.