Biokimyo

Biokimyo (biologik yoki fiziologik kimyo) — tirik hujayralar va organizmlarning kimyoviy tarkibi, şuningdek, ularning hayotiy faoliyati asosidagi kimyoviy jarayonlar haqidagi fan. U biologiya va kimyo kesişmasida joylaşgan nisbatan yoş fan hisoblanadi.

Biokimyo tirik organizmlarda sodir böladigan moddalar va kimyoviy reaksiyalarni, birinçi navbatda tirik hujayradagi jarayonlarni örganadi. Bu jihati bilan u organik kimyodan farq qiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, biokimyo biologik makromolekulalar — oqsillar, nuklein kislotalar, uglevodlar va lipidlarning tuzilişi, vazifalari va özaro ta'sirini örganadi. Hujayra kimyosi kiçik molekulalar va ionlarning reaksiyalariga ham boğliq. Hujayralar muhitdan energiyani kimyoviy reaksiyalar orqali özlaştiriş mexanizmlari metabolizm deb ataladi.

Biokimyo yutuqlari asosan tibbiyot, oziq-ovqat va qişloq xöjaligida qöllanadi. Biokimyoviy tamoyillar va usullar muhandislik yondaşuvlari bilan birlaştirilganda biotexnologiya yuzaga keladi.

Biokimyo molekulyar biologiya bilan yaqin boğliq. Molekulyar biologlar asosan nuklein kislotalar bilan işlaydi, biokimyogarlar esa oqsillarga, ayniqsa fermentlarga e'tibor qaratgan. Sönggi yillarda bu ikki atama köpinça bir-birining örnida işlatiladi.

Mustaqil fan sifatida biokimyo taxminan 100 yil oldin şakllangan, ammo odamlar qadimdan non pişiriş, pişloq tayyorlaş, vinoçilik va teri işlaş kabi biokimyoviy jarayonlarga asoslangan texnologiyalardan foydalanganlar.

„Biokimyo“ atamasining kelib çiqişi haqida manbalar turliça ma'lumot beradi. Özbekça va rusça manbalarga köra, klassik ma'noda uni 1903-yilda nemis kimyogari Karl Noyberg taklif qilgan. Inglizça Vikipediyada esa atama birinçi marta 1858-yilda Vinzenz Kletzinskiyning Vena şahrida çop etilgan „Compendium der Biochemie“ asarida işlatilgani, 1877-yilda Feliks Hoppe-Zeyler uni fiziologik kimyoning sinonimi sifatida qöllagani aytiladi. Noyberg köpinça atamani 1903-yilda kiritgan deb körsatiladi, ba'zilar buni Frants Xofmaysterga nisbat beradi.

Fanning boşlaniş nuqtasi haqida ham yagona fikr yöq. Ba'zilar uni 1833-yilda Anselm Payen tomonidan birinçi ferment — diastazaning kaşf etilişi bilan, boşqalar 1897-yilda Eduard Buxnerning hujayrasiz ekstraktda spirtli bijğişni körsatişi bilan boğlaydi. Yana ba'zilar 1842-yilda Yustus fon Libixning metabolizmning kimyoviy nazariyasini bayon etgan asarini yoki 18-asrda Lavuazyening bijğiş va nafas oliş tadqiqotlarini boşlaniş deb hisoblaydi.

1828-yilda Fridrix Vyoler moçevinani sintez qildi. Rusça Vikipediyaga köra, bu tirik organizm moddalarini sun'iy yöl bilan oliş mumkinligini birinçi marta körsatdi va „hayotiy kuç“ mavjudligini taxmin qilgan vitalistlar nazariyasiga zarba berdi. Inglizça Vikipediya esa bu sintez vitalizmning tugaşi sifatida baholanişi bahsli ekanini qayd etadi.

Keyingi muhim voqealar: 1926-yilda Jeyms Samner birinçi sof ferment — ureazani olib, uning oqsil ekanini isbotladi; 1953-yilda Uotson va Krik Uilkins va Franklin işlariga tayanib DNK tuzilişini ta'riflab berdi, bu molekulyar biologiyaning tuğilişi hisoblanadi; 1958-yilda Jorj Bidl va Eduard Teytem zamburuğlar ustidagi işi uçun Nobel mukofotini oldi („bir gen — bir ferment“ gipotezasi); 1988-yilda Kolin Pitchfork DNK dalillari asosida qotillikda ayblangan birinçi şaxs böldi; Endryu Fayer va Kreyg Mello RNK interferensiyasini kaşf etgani uçun 2006-yilda Nobel mukofotiga sazovor böldi.

Inglizça Vikipediyaga köra, biokimyo uç sohaga bölinişi mumkin: strukturaviy biologiya, fermentologiya va metabolizm. Özbekça Vikipediyada esa quyidagi bölimlar keltirilgan:

• statik biokimyo (bioorganik kimyo) — organizmlarning kimyoviy tarkibi va molekulalar tuzilişi haqida; uning içida aminokislotalar, oqsillar, fermentlar, uglevodlar, nuklein kislotalar, nukleotidlar, lipidlar, vitaminlar va gormonlar biokimyosi bor;
• dinamik biokimyo — metabolizmni ifodalovçi kimyoviy reaksiyalarni örganadi; bioenergiya şu bölimning qismi;
• funksional biokimyo — organlar, töqimalar va butun organizm vazifalari asosidagi kimyoviy özgarişlarni örganadi;
• mikroorganizmlar, ösimlik, hayvon va inson biokimyosi; inson biokimyosi doirasida qon, töqimalar, organlar, tibbiy, muşaklar faoliyati va sport biokimyosi.

Rusça Vikipediyaga köra, biokimyo usullari asosan 20-asrda şakllangan. Eng keng tarqalganlari: xromatografiya (M. S. Svet, 1903-yil 21-mart), sentrifugalaş (T. Svedberg, 1923) va elektroforez (A. Tiselius, 1937). Oqsilning uç ölçamli tuzilişini atom darajasida aniqlaş uçun rentgenostruktur tahlil qöllanadi; u birinçi marta Jon Kendryu va Maks Peruts tomonidan gemoglobin va mioglobinni örganişda işlatilgan. Inglizça Vikipediyada yana NMR spektroskopiyasi, radioizotop belgilaş, elektron mikroskopiya va molekulyar dinamika simulyatsiyalari tilga olinadi. 20-asr oxiridan molekulyar va hujayra biologiyasi usullari, jumladan genlarni sun'iy ekspressiya qiliş va nokaut qiliş, şuningdek kompyuterda modellaştiriş keng qöllanmoqda.