Molekulyar biologiya
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Molekulyar biologiya — hayotning asosiy xususiyatlari namoyon bölişini molekulyar darajada örganadigan fan. U biokimyo, biofizika, bioorganik kimyo va biotexnologiya bilan birga fizik-kimyoviy biologiya yönalişiga kiradi.
Nimani örganadi
13Molekulyar biologiya hayotiy hodisalarni makromolekulalar — oqsillar va nuklein kislotalar darajasida tekşiradi. Şuningdek, hujayra komponentlari (mitoxondriya, xloroplast, ribosoma, yadro, hujayra membranalari), viruslar va prionlar ham uning obyekti hisoblanadi. Fan irsiy axborotning saqlanişi, uzatilişi va amalga oşirilişi mexanizmlariga, şuningdek oqsil sintezining molekulyar asoslariga alohida e'tibor beradi. Rus tilidagi manbaga köra, bu jihat uni biokimyodan ajratib turadi.
Ingliz tilidagi manbada replikatsiya, transkripsiya, translyatsiya va oqsil sintezi kabi jarayonlar sohaning markazida turişi qayd etilgan. Fan genetika, biokimyo, fizika, matematika va sönggi paytlarda hisoblaş fanlariga (bioinformatika) tayanadi.
Tarixi
13Molekulyar biologiya 20-asrning 50-yillarida biokimyodan ajralib çiqib, mustaqil fan sifatida şakllandi. Terminni birinçi marta ingliz olimi U. Astberi qöllagan; ingliz tilidagi manbada bu 1945-yilda fizik Uilyam Astberi tomonidan işlatilgani aytiladi.
Fanning tuğilişi köpinça 1953-yilda F. Krik va J. Uotson tomonidan DNK modeli taklif etilişi bilan boğlanadi. Rus tilidagi manbada bu sana sifatida 1953-yil aprel körsatilgan: öşanda «Nature» jurnalida ularning maqolasi çop etilgan. Modelning asosida rentgenostruktura tahlili işlari yotgan, ularda M. Uilkins va R. Franklin ham iştirok etgan. Uotson, Krik va Uilkins 1962-yilda Fiziologiya yoki tibbiyot böyiça Nobel mukofotiga sazovor bölgan.
Bundan oldin ham muhim bosqiçlar bölgan:
- 1928-yilda F. Griffit öldirilgan kasallik tuğdiruvçi bakteriyalar ekstrakti patogenlik belgisini zararsiz bakteriyalarga ötkazişini körsatdi.
- 1944-yilda O. Everi va hamkasblari DNK irsiy axborotni saqlaşini aniqladi.
- 1950-yilda E. Çargaff nuklein kislotalarning ketma-ketligi turlar böyiça farq qilişini va purinlar bilan pirimidinlar miqdori tengligini aniqladi.
- 1958-yilda M. Meselson va F. Stal DNK replikatsiyasi yarim konservativ ekanini tajribada körsatdi.
- 1961-yilda genetik kod triplet ekani, har bir kodon bitta aminokislotani belgilaşi isbotlandi.
Keyingi kaşfiyotlar qatoriga qaytar transkriptaza fermenti (X. Temin, D. Baltimor), genetik kodning ma'nosi (M. Nirenberg, S. Oçoa), genetik muhandislik usullari (P. Berg va boşqalar), genning sintezi (X. Korana), prionlarning xususiyatlari (S. Prusner) va odam genomining töliq örganilişi kiradi. DNK nukleotid ketma-ketligini aniqlaş usuli uçun U. Gilbert va F. Sengerga 1980-yilda kimyo böyiça Nobel mukofoti berilgan.
Özbekistonda molekulyar biologiya 1960-yillarda biokimyo tadqiqotlari bilan çambarças boğliq holda rivojlana boşladi. Fan sifatida u hozirgi Özbekiston milliy universitetining biokimyo kafedrasida 1966-yildan öqitila boşlandi (Yo. Töraqulov). Ilmiy tadqiqotlar Özbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo instituti faoliyati bilan boğliq.
Tarmoqlari va usullari
13Molekulyar biologiyaning muhim yönalişlari:
- molekulyar genetika — hujayraning genetik apparati tuzilişi va vazifasi;
- molekulyar virusologiya — viruslarning hujayra bilan özaro ta'siri;
- molekulyar immunologiya — organizmning immun reaksiyalari qonuniyatlari;
- molekulyar bioenergetika — energiya hosil bölişi va özgarişining molekulyar asoslari.
Genetik ma'lumotlarni tahlil qiliş uçun hisoblaş texnikasi jalb etilgani sababli bioinformatika, genomika va proteomika yönalişlari paydo bölgan. Fanning öziga xos usullariga gen muhandisligi, klonlaş, genlarning sun'iy ekspressiyasi va nokaut kiradi. Ingliz tilidagi manbaga köra, bu usullar yangi dorilarni nişonga oliş, kasalliklarni taşxislaş va hujayra fiziologiyasini tuşunişda qöllanadi.
Amaliy jihatdan molekulyar biologiya qişloq xöjaligida (hosildor navlar va köp mahsulot beruvçi zotlar oliş), mikrobiologiya sanoatida (polipeptidlar, oqsillar va aminokislotalarni bakteriyalar yordamida sintezlaş) hamda tibbiyotda nazariy asos bölib xizmat qiladi. Uning oldidagi vazifalar orasida xavfli ösmalar va irsiy kasalliklarning molekulyar muammolarini örganiş, xotira mexanizmi va nerv jarayonlari tabiatini aniqlaş bor.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Molekulyar biologiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2347 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMolekulyar biologiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2347
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2347
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q7202wikidata.org · 2 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.