Neyrobiologiya

Neyrobiologiya, keng ma'noda neyronauka — asab tizimini, uning vazifalari va buzilişlarini ilmiy jihatdan örganuvçi fan. U fiziologiya, anatomiya, molekulyar biologiya, psixologiya, kompyuter fanlari, kimyo, tibbiyot, statistika va matematik modellaştirişni birlaştiradi.

Neyronauka boş miya, orqa miya va periferik asab tizimini, ularning vazifalari va kasalliklarini örganadi. Asosiy e'tibor neyronlar, glia hujayralari va neyron zanjirlarining asosiy xossalariga qaratiladi. Örganiş va xotira, xulq-atvor, idrok va ongning biologik asosini tuşuniş Erik Kandel tomonidan biologiya fanlarining «epic çallenge» (ulkan vazifasi) deb ta'riflangan.

Neyronlar aloqa uçun ixtisoslaşgan hujayralar bölib, sinapslar orqali elektr yoki elektrokimyoviy signallarni uzatadi. Köp neyronlar uzun aksonga ega. Ingliz tilidagi Vikipediyada keltirilişiça, odam miyasida taxminan yuz milliard neyron va yuz trillion sinaps bor, inson genomidagi taxminan 20 000 genning kamida uçdan biri asosan miyada ifodalanadi. Miya plastikligi tufayli sinapslar tuzilişi va vazifalari umr böyi özgaradi.

Asab tizimi molekulyar va hujayraviy darajadan tortib tizimli va kognitiv darajagaça bir neça bosqiçda tahlil qilinadi.

Asab tizimini örganişning eng qadimgi izlari qadimgi Misrga borib taqaladi: boş suyagini kesib teşiş (trepanatsiya) neolit davrida qayd etilgan, miloddan avvalgi 1700-yillarga oid qölyozmalar misrliklarning miya şikastlanişi alomatlaridan xabardorligini körsatadi. Kroton şahridan Alkmeon boşlagan yunon mutafakkirlari miyani sezgi va tafakkur örni deb hisoblagan; Gippokrat ham şu fikrda bölgan, Aristotel esa aql markazi yurak, miya esa yurak issiqligini boşqaradi, deb hisoblagan. Galen bemorlarida miya şikastlanganda aqliy qobiliyat yöqolişini kuzatgan.

1843-yilda Emil dyu Bua-Reymon asab signalining elektr tabiatini körsatdi, Hermann fon Gelmgols uning tezligini ölçadi. Kamillo Golji işlab çiqqan böyaş usuli va Santyago Ramon-i-Xaxal tadqiqotlari neyron doktrinasiga olib keldi; ikkalasi 1906-yilda Nobel mukofotini birga oldi. 1897-yilda Çarlz Şerrington «sinaps» atamasini kiritdi. 1909-yilda Korbinian Brodman boş miya pöstloğini 52 sohaga ajratdi. Broka (1865) va Dax (1836) işlari ba'zi vazifalar miyaning muayyan sohalari bilan boğliqligini körsatdi.

20-asrda neyronauka alohida fan sifatida tan olina boşladi. 1964-yilda Kaliforniya universiteti Irvayn şahrida birinçi mustaqil bölim (Psixobiologiya) taşkil etildi, 1966-yilda Garvard tibbiyot maktabida Neyrobiologiya kafedrasi oçildi. 1952-yilda Xojkin va Xaksli harakat potensiali modelini taklif qildi. Xalqaro miya tadqiqotlari taşkiloti (1961) va Neyronauka jamiyati (1969) kabi taşkilotlar tuzildi.

Zamonaviy neyronauka 20-asr ikkinçi yarmida molekulyar biologiya, elektrofiziologiya va hisoblaş neyronaukasi yutuqlari tufayli sezilarli rivojlandi. Usullar yakka neyronlarni molekulyar va hujayraviy darajada örganişdan tortib, sezgi, harakat va kognitiv vazifalar paytida miyani tasvirlaşgaça kengaydi. Neyrotasvirlaş tadqiqotlarida Brodman xaritasi hamon qöllanadi.

Neyronauka natijalari neyroiqtisodiyot, neyrota'lim, neyroetika va neyrohuquq kabi amaliy yönalişlarni yuzaga keltirdi. Rus tilidagi Vikipediyada neyroarxitektura va neyromarketing ham tilga olinadi. Neyronaukaga kognitiv fan, kimyo, informatika, muhandislik, tilşunoslik, tibbiyot, fizika, falsafa va psixologiya ham kiradi.