Immunologiya

Immunologiya — tibbiyot va biologiyaga oid fan bölib, organizmning antigen xususiyatiga ega yot tuzilmalarga javob reaksiyalarini örganadi. Fan bu reaksiyalarning mexanizmlarini, soğlom va kasal holatdagi keçişini hamda tekşiriş va davolaş usullarini işlab çiqadi.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, immunologiya immunitetning umumbiologik asoslarini, uning vujudga kelişi va evolyusiyasini, antitelolar va antigenlarning kimyoviy tuzilişi hamda xossalarini, ularning özaro ta'sirini örganadi. Hujayra va molekula darajasida antitelolar hosil böliş mexanizmi, immun sistemaning filogenezi va ontogenezi nazariy yönalişlar hisoblanadi.

Rus tilidagi Vikipediyada fan predmeti quyidagiça sanaladi: immun sistemaning tuzilişi, immun reaksiyalarning rivojlaniş qonuniyatlari va ularni nazorat qiliş mexanizmlari, immun sistema kasalliklari, immunopatologik reaksiyalarni tuzatiş yöllari, köpayiş (reproduksiya) hamda organ va töqimalarni köçirib ötkazişning immunologik muammolari. Ingliz Vikipediyasiga köra, immunologiya immun sistemaning soğlik va kasallik holatidagi faoliyatini, uning buzilişlarini (avtoimmun kasalliklar, gipersezgirlik, immun tanqisligi, transplantat rad etilişi) va tarkibiy qismlarining xossalarini örganadi.

Ingliz Vikipediyasida immunitet haqidagi eng qadimgi yozma eslatma miloddan avvalgi 430-yildagi Afina vabosi bilan boğlanadi: Fukidid kasallikdan tuzalganlar kasal bölmay bemorlarga qaraşi mumkinligini qayd etgan.

Vaksinatsiya tarixidagi sanalar manbalarda turliça. Uz.wikipedia E. Jenner sigir çeçagi bilan emlaş usulini 1769-yilda işlab çiqqan deb körsatadi, rus Vikipediyasida esa Jennerning tajribasi 1796-yilga, natijalarni e'lon qilişi 1798-yilga tegişli. L. Paster işi ikkala manbada 1880-yilga qöyilgan: uz.wikipedia uni vabo, rus Vikipediyasi esa tovuqlarni vabo (xolera) qözğatuvçisi bilan immunlaş deb bayon qiladi.

Meçnikov fagotsitoz va hujayra nazariyasini işlab çiqdi; uz.wikipedia fagotsitozning kaşf etilişini 1887-yilga, rus Vikipediyasi esa fagotsitar nazariya haqidagi dastlabki ma'ruzani 1883-yilga boğlaydi. 1890-yilda E. Bering (rus manbasida S. Kitasato bilan birga) antitelolar (antitoksinlar) hosil bölişini körsatdi. P. Erlix gumoral nazariyani ilgari surdi; 1908-yilda Meçnikov va Erlix Nobel mukofotini baham kördi, keyinçalik ularning nazariyalari bir-birini töldirişi ma'lum böldi. 1900-yilda K. Landşteyner qon guruhlarini kaşf etdi.

Rus Vikipediyasiga köra, 1940-yillar oxirigaça bir qança xavfli infeksiyalarga qarşi vaksinalar yaratilib, immunologiyaning birinçi bosqiçi yakunlandi. Keyingi bosqiç F. M. Bernet nomi bilan boğliq: u immunitetning klonal-selektiv nazariyasini yaratdi va immun tolerantlik hodisasini kaşf etdi (1960-yilda Nobel mukofoti). 1962-yilda R. Porter immunoglobulin molekulasi tuzilişining modelini taklif qildi. 1980-yilda J. Snell boş gistomoslik kompleksini kaşf etgani uçun, 2011-yilda J. Ofman tuğma immunitet faollaşuvini tadqiq etgani uçun Nobel mukofotini oldi.

Özbekistonda immunologiyaning rivoji akademik Ö. Oripov nomi bilan boğliq; sohada Immunologiya ilmiy tadqiqot instituti va boşqa tibbiyot muassasalarining laboratoriyalarida tadqiqotlar olib boriladi.

Rus Vikipediyasi immunologiyani umumiy va xususiy immunologiyaga ajratadi. Umumiy immunologiya immun reaksiyalarning hujayraviy va molekulyar asoslarini, ularning boşqarilişi va genetik nazoratini örganadi. Xususiy immunologiya amaliy xarakterga ega.

Asosiy yönalişlar:

• Immunomorfologiya — immun sistemaning anatomiyasi, gistologiyasi va sitologiyasi; gistologik va sitologik tekşiruv, hujayrani organizmdan taşqarida östiriş, yoruğlik, fluoressent va elektron mikroskopiya, avtoradiografiya usullaridan foydalaniladi.
• Immunopatologiya — immun sistemaning özgarişi bilan keçadigan kasalliklar; immun reaksiyani tormozlaş va kuçaytiriş usullari.
• Transplantatsion immunologiya — köçirib ötkazilgan organ va töqimalarning mos kelmasligi va bu tösiqni yengiş masalalari.
• Noinfeksion immunologiya — jumladan ösmalar immunologiyasi: ösma antigenlarini aniqlaş.
• Klinik immunologiya — kasalliklarni aniqlaş, oldini oliş va davolaşda immunologik reaksiyalardan foydalaniş.
• Radiatsion immunologiya va immunogematologiya.
• Rus manbasida yana: infeksion, molekulyar immunologiya, immunologiya embriogenezi (reproduksiya immunologiyasi), immunokimyo, neyroimmunologiya, allergologiya.

Immunologiya immunoprofilaktika, immunoterapiya va immunodiagnostika usullarini işlab çiqadi. Antigen va antitelo ta'sirining yuqori spetsifikligiga asoslangan tekşiruv usullari gematologiya, infektologiya, akuşerlik, dermatologiya, şuningdek biokimyo, embriologiya, genetika va antropologiyada keng qöllanadi. Ingliz Vikipediyasiga köra, antitelolar radioizotop yoki fluoressent belgi bilan biriktirilib moddalarni aniqlaşda işlatiladi; ammo antigenlarning öxşaşligi soxta musbat natijalarga olib kelişi mumkin.