Ösimliklar fiziologiyasi

Ösimliklar fiziologiyasi (yunonça φύσις — tabiat, λόγος — ta'limot) — ösimlik organizmlarining funksional faoliyatini örganadigan fan. Ingliz tilidagi manbada u botanikaning kiçik sohasi sifatida ta'riflanadi, bu sohadagi mutaxassis esa ösimlik fiziologi deb ataladi.

Ösimliklar fiziologiyasi ösimliklar içida keçadigan barça kimyoviy va fizik jarayonlarni, turli ölçamdagi va vaqtdagi darajalarda örganadi. Eng kiçik darajada fotosintezning molekulyar ta'sirlari hamda suv, minerallar va oziq moddalarning içki diffuziyasi, eng katta darajada ösimlikning rivojlanişi, mavsumiylik, tinim davri va köpayişning boşqarilişi turadi.

Ösimlik fiziologlari fotosintez, nafas oliş, ösimlik oziqlanişi, fitogormonlar vazifasi, tropizmlar, nastik harakatlar, fotoperiodizm, fotomorfogenez, sirkad ritmlar, taşqi muhit ta'siriga çidamlilik, uruğning unişi, tinim davri, barg original oğizçalari (stomata) faoliyati va transpiratsiyani tekşiradi.

Ingliz tilidagi manbada soha quyidagi asosiy yönalişlarga ajratiladi:

• fitokimyo: ösimliklar işlab çiqaradigan kimyoviy birikmalar, jumladan himoya va çanglatuvçilarni jalb qiluvçi moddalar;
• alohida ösimlik hujayralarining biologik va kimyoviy jarayonlari;
• hujayralar, töqimalar va a'zolar örtasidagi özaro ta'sir, masalan, ildizdan barglarga minerallar va barglardan ildizga oziq moddalar taşilişi;
• ösimlikning içki faoliyatini boşqariş: gormonlar, fotoperiodizm, etilen gazining meva pişişi va barg tuşişidagi roli;
• ösimlikning muhit şaroitlariga javobi (ekologik fiziologiya).

Ösimliklar fiziologiyasi ösimlik morfologiyasi, ekologiyasi, fitokimyo, hujayra biologiyasi, genetika, biofizika va molekulyar biologiya bilan boğliq.

Rus tilidagi manbada fanning vazifalari sifatida ösimliklar hayot faoliyati qonuniyatlarini örganiş, qişloq xöjaligi ekinlarining eng yuqori hosilini olişning nazariy asoslarini işlab çiqiş va fotosintez jarayonlarini sun'iy şaroitda amalga oşiruvçi qurilmalar yaratiş körsatilgan.

Rus tilidagi manbaga köra, ösimliklar fiziologiyasi 17–18-asrlarda italyan biologi va şifokori M. Malpigining «Ösimliklar anatomiyasi» hamda ingliz botanigi va şifokori S. Geylsning «Ösimliklar statikasi» asarlarida vujudga kelgan. «Ösimliklar fiziologiyasi» atamasini 1800-yilda J. Senebye özining «Physiologie végétale» risolasida taklif qilgan; unda u şu paytgaça ma'lum ma'lumotlarni jamlab, fanning asosiy vazifalari, predmeti va usullarini belgilagan.

19-asrda fotosintez, nafas oliş, suv rejimi, mineral oziqlaniş, moddalar taşilişi, ösiş va rivojlaniş, harakat, ta'sirlanuvçanlik, çidamlilik hamda evolyutsion fiziologiya kabi asosiy bölimlar ajralib çiqqan. 20-asrning birinçi yarmida nafas oliş va fotosintezning biokimyoviy mexanizmlarini örganiş asosiy yönalişga aylangan; şu bilan birga fitoenzimologiya, ösimlik hujayrasi fiziologiyasi, eksperimental morfologiya va ekologik fiziologiya rivojlangan. Ösimliklar fiziologiyasidan mikrobiologiya va agrokimyo mustaqil fanlar sifatida ajralib çiqqan.

20-asrning ikkinçi yarmida biokimyo va molekulyar biologiya, biofizika va biologik modellaştiriş, sitologiya, anatomiya va ösimliklar genetikasini yagona butunlikka birlaştiriş tendensiyasi paydo bölgan. Hujayra osti va molekulyar darajadagi tadqiqotlarga qiziqiş ortgan, irsiy axborotning amalga oşişi, membranalarning boşqaruvdagi roli va fitogormonlar ta'sir mexanizmlarini örganiş tezlaşgan. Qişloq xöjaligi amaliyotiga ösimliklar ösişining kimyoviy regulyatorlari, gerbitsidlar va fungitsidlar kirib kelgan.

Rus tilidagi manbada zamonaviy ösimliklar fiziologiyasida oltita yönaliş ajratiladi:

• biokimyoviy yönaliş — fotosintez va nafas olişda hosil böladigan organik moddalarning funksional ahamiyatini, mineral oziqlaniş qonuniyatlarini va organik birikmalar biosintezi yöllarini örganadi;
• biofizik yönaliş — hujayra energetikasi, ösimlik elektrofiziologiyasi, suv rejimi, ildiz oziqlanişi, ösiş, ta'sirlaniş, fotosintez va nafas olişning fizik-kimyoviy qonuniyatlarini tekşiradi;
• ontogenetik yönaliş — ösimlik rivojlanişining yoş bilan boğliq qonuniyatlari, morfogenez va rivojlanişni boşqariş yöllarini (fotoperiodizm, yoruğlik madaniyati, çiniqtiriş va boşqalar) örganadi;
• evolyutsion yoki qiyosiy yönaliş — tur va individlar fiziologiyasining xususiyatlarini, ontogenezni filogenezda şakllangan genotip funksiyasi sifatida tekşiradi;
• ekologik yönaliş — ösimlik içki jarayonlarining taşqi muhitga boğliqligini örganadi;
• sintetik yoki kibernetik yönaliş — ösiş, energetika va fotosintez, nafas oliş, oziqlaniş hamda a'zo hosil bölişi jarayonlari kinetikasining umumiy qonuniyatlarini tekşiradi.