Fiziologiya

Fiziologiya (yunonça physis — tabiat va logiya — ta'limot) — organizmlar va ularning qismlari, sistemalari, organlari, töqimalari hamda hayot faoliyatini örganadigan fan. U biologiyaning tarmoği hisoblanadi, tibbiyot va veterinariyaning nazariy asosi bölib xizmat qiladi.

Fiziologiya tirik organizmlar hujayra darajasidan butun organizmgaça qanday kimyoviy va fizik vazifalarni bajarişini örganadi. Rus tilidagi manbada u organizmning taşqi muhit bilan özaro ta'siri, ontogenez jarayonida va taşqi omillar ta'sirida faoliyatining özgarişini ham örganuvçi fan sifatida ta'riflanadi. Inglizça manbada fiziologik jarayonlarning markazida biofizik va biokimyoviy jarayonlar, gomeostatik boşqaruv mexanizmlari hamda hujayralar örtasidagi aloqa turadi, deyiladi. Soğlom organizmdagi jarayonlarni normal fiziologiya, kasal organizmdagisini patologik fiziologiya örganadi.

Fiziologiya anatomiya, sitologiya, gistologiya, ayniqsa biokimyo va biofizika bilan uzviy boğlangan. U fiziologik jarayonlarni tuşuntirişda kimyoviy va fizik metodlar hamda tuşunçalardan foydalanadi.

Fiziologiyaga oid dastlabki ma'lumotlar tibbiyot bilan boğliq bölib, qadimdan ma'lum. Gippokrat işlarida organizmdagi suyuqliklar haqida xabar beriladi; Aristotel içki organlarning bir qança vazifalari haqida yozgan; Galen nerv sistemasi, yurak va boşqa organlarning umumiy vazifasi haqida ma'lumot bergan. Inglizça manbaga köra, Galen tana vazifalarini tekşirişda tajribadan birinçi bölib foydalangan.

Uyğoniş davrida avval anatomik tuziliş, keyin fiziologik vazifalar jadal örganila boşlandi. 1628-yilda U. Garvey qon aylaniş sistemasini oçdi (özbekça va rusça manbalarda şu sana keltirilgan); rusça manba buni zamonaviy eksperimental fiziologiyaning boşlanişi deb hisoblaydi. Özbekça manbaga köra, R. Boyl 1660-yilda hayvonlar hayotida havoning ahamiyatini körsatdi, A. Lavuazye 1775-yilda kislorodning ahamiyatini aniqladi, R. Dekart 1649-yilda miya faoliyatining reflektorlik xususiyati haqida fikr bildirdi. Inglizça manbada Jan Fernel “fiziologiya” atamasini kiritgan olim sifatida tilga olinadi. L. Galvanining bioelektrik jarayonlarni kaşf etişi zamonaviy elektrofiziologiyaga asos böldi (inglizça manbada bu 1791-yil deb körsatilgan).

19-asrdan fizika, kimyo va biologiyadagi kaşfiyotlar tufayli organizm vazifalari batafsil örganila boşlandi. I. M. Seçenov markaziy tormozlaniş tabiatini örgandi, K. Bernar va I. I. Meçnikov işlarida organizm içki muhitining doimiyligi (gomeostaz) haqidagi tuşunçalar şakllandi, I. P. Pavlov hazm jarayonini örgandi. Içki sekretsiya bezlari va gormonlarning ahamiyati oçildi.

20-asrda elektron kuçaytirgiçlar, katodli ossillograflar va elektron mikroskopdan foydalaniş hujayrada keçadigan jarayonlarni bevosita örganiş imkonini berdi. Içki sekretsiya bezlarini örganiş natijasida endokrinologiya mustaqil soha bölib ajraldi. Pavlov va şogirdlari şartli reflekslar va boş miya oliy bölimlaridagi nerv jarayonlarining umumiy qonuniyatlarini körsatdi.

Özbekistonda fiziologiya tadqiqotlari A. Yu. Yunusov, B. O. Toşmuhamedov va boşqalar nomi bilan boğliq; asosiy tadqiqotlar organizmning öta noqulay şaroitga moslaşuvi muammolariga oid.

Özbekça manbaga köra, fiziologiya umumiy, soliştirma (evolyutsion) va xususiy (amaliy) fiziologiyaga bölinadi. Xususiy fiziologiya mehnat, sport, yoş, ovqatlaniş va kosmik fiziologiya kabi fanlarga ajraladi. Örganiş ob'yektiga köra odam, hayvonlar va ösimliklar fiziologiyasi farqlanadi. Rusça manbada molekulyar fiziologiya, hujayra fiziologiyasi, mikroorganizmlar, ösimliklar, zamburuğlar, odam va hayvonlar fiziologiyasi, şuningdek elektrofiziologiya, neyrofiziologiya va yuqori nerv faoliyati fiziologiyasi sanab ötiladi.

Fiziologiya — eksperimental fan. Tadqiqotlar ötkir (viviseksiya, ajratilgan organlar, perfuziya) yoki surunkali tajribalar (şartli reflekslar usuli, fistula qöyiş, transplantatsiya, elektrodlar kiritiş) yordamida ötkaziladi. Butun organizm vazifasini örganişda elektroensefalografiya, elektrokardiografiya, miografiya va biotelemetriya qöllanadi.