Fiziologiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130–132-b. — ziyouz.com

Fiziologiya (yun. physis — tabiat va ...logiya) — organizmlar va ular qismlari, sistemalari, organlari, töqimalari va hayot faoliyatini örganadigan fan. Örganiş obyektiga binoan, odam (q. Odam), hayvonlar (q. Hayvonlar fiziologiyasi) va ösimliklar fiziologiyasiga bölinadi (q. Ösimliklar fiziologiyasi). F. anatomiya, sitologiya, gistologiya va, ayniqsa, biokimyo hamda biofizika b-n uzviy boğlangan; u fiziologik jarayonlarni. tuşuntiri işa kimyoviy va fizik metodlar hamda tuşunçalardan foydalanadi. F. — psixologiya, tibbiyot va veterinariya fanlarining nazariy asosi. F. umumiy, soliştirma (evolyutsion) va xususiy (amaliy) F.ga bölinadi. Umumiy F. barça tirik materiya faoliyatining asosiy qonuniyatlari, uning taşqi muhit ta'siriga . javob reaksiyasini, tirik obyektlarning notirik tabiatdan farq qiladigan xususiyatlarini örganadi. Soliştirma F. hayvonlar organizmi fiziologik funksiyasini filogenetik (q. Filogenez) va xususiy rivojlaniş (q. Ontogenez) orqali örganadi. Xususiy F. organizmlar, birinçi navbatda odam organizmi hayot faoliyatining qonuniyatlarini taşqi muhit şaroiti b-n boğlab örganadi. Şu sababdan xususiy F. mehnat fiziologiyasi, sport F.si, yoş F.si, ovqatlaniş F.si, kosmik F. kabi fanlarga ajratiladi. Soğlom organizmda keçadigan jarayonlarni örganadigan normal F. va kasal organizmdagi jarayonlarni örganadigan patologik F. xam farq qilinadi.

F,— eksperimental fan. Fiziologik tadqiqotlar ötkir (viviseksiya, ajratilgan organlar, perfuziya metodlari) yoki surunkali eksperimentlar (şartli reflekslar metodi, fistula qöyiş, transplantatsiya, elektrodlar kiritiş va b. metodlar) yordamida ötkaziladi.

Yaxlit organizm funksiyasini örganişda elektroensefalografiya, elektrokardiografiya, miografiya, biotelemetriya metodlaridan foydalaniladi.

F. sohasidagi dastlabki ma'lumotlar tibbiyot b-n boğlangan bölib, qadimdan ma'lum. Gippokrat işlaridayoq organizmdagi suyuklik, suyuq va quyuq moddalar nisbati töğrisida xabar beriladi. Aristotel «Hayvonlar qismlari töğrisida»gi asarida bir qança içki organlar funksiyasi töğrisida yozadi. Galen işlarida F.ga katta ahamiyat berilgan. U. nerv sistemasi, yurak va b. organlarning umumiy funksiyasi töğrisida ma'lumot beradi. Uyğoniş davrida dastlab organizmlar har xil sistemalarining anatomik tuzilişi, keyinçalik fiziologik funksiyasi jadal örganila boşlandi (A.Vizaliy, M.Malpigi va b. işlari). Hayvonlar ustida keng miqyosda tadqiqotlar olib borilişi natijasida U. Garvey kon aylaniş sistemasini oçdi (1628); R.Boyl hayvonlar hayotida havoning ahamiyatini körsatib berdi (1660); A.Lavuazye bu jarayonda kislorodning ahamiyatini aniqladi va hosil böladigan issiqlik miqdorini ölçadi (1775). R.Dekart miya funksiyasining qaytariş (reflektorlik) xususiyati töğrisida öz fikrini bildirdi (1649); uning bu fikrini 2 asrdan söng fransiya olimlari J.Legallua, P.Fluransa, F.Majandi, ingliz olimi M.Xoll va Ç.Bella tajribalar orqali tasdiklaşdi. F.ning rivojlanişida L.Galvanining organizmlardagi bioelektrik jarayonlarni kaşf etişi katta ahamiyatga ega böldi. Bu kaşfiyot tufayli zamonaviy elektrofiziologiyaga asos solindi.

19-a.dan boşlab fizika, kimyo va umumiy biol. sohasidagi kaşfiyotlar (töqimalarning hujayraviy tuzilişi va evolyutsion ta'limotning yaratilişi) tufayli organizmlar funksiyasini batafsil örganiş boşlandi. 19-a.da miyaning reflektorlik faoliyati mexanizmini örganişga asos solindi; bu borada I.M.Seçenovnçng markaziy tormozlaniş tabiatini örganiş sohasidagi işlari katta ahamiyatga ega böldi; boş miya katta yarimşarlari pöstloğining sensorlik va ötkazuvçanlik funksiyalari töğrisida dalillar olindi (nemis olimlari G.Friça, E.Gitsiga işlari); eşitiş va köriş ta'limotlari yaratildi (nemis olimlari G.Gelmgols, E.Gering); nafas oliş va yuraktomir faoliyatining nerv regulyatsiyasi aniqlandi (ingliz olimi K.Bernar, nemis olimi K.Lyudviç, ukrain olimi V.Ya.Danilevskiy, A.A.Mislavskiy işlari); ovqat xazm qiliş faoliyatining fermentativ mexanizmlari, ularning nerv va gumoral boşqarilişi yöllari oçib beridsi (nemis olimi R.Geydengayn, rus olimi I.P.Pavlov); içki sekretsiya bezlari kaşf qilindi va fiziologik funksiyalarning boşqarilişida gormonlar ahamiyati oçib berildi (fransuz olimi Ş.BrounSekar); qonning transport va himoya funksiyasi körsatildi; organizm içki muhitining doimiyligi (gomeostaz) va uning mexanizmlari töğrisidagi tuşunçalar şakllandi (K.Bernar, I.I.Meçnikov).

20-a.da fiziologik eksperimentlarda elektron kuçaytirgiçlar, katodli ossillograflar, elektron mikroskop va b.dan foydalaniş tufayli fiziologik funksiyalarni tadqiq qiliş imkoniyatlari kengaydi. Buning natijasida hujayrada keçadigan va organizm barça funksiyasi asosini taşkil etadigan jarayonlarni bevosita örganiş mumkin böldi. Xususan, taşqi qözğatuvçilar retsepsiyasining hujayra mexanizmi, nerv impulslarining paydo bölişi va tarqalişi, sinaptik ötkaziş va tormozlaniş tabiati; muskul qisqarişi va sekretsiya mexanizmlari aniklandi; retseptorlardan markaziy nerv sistemasiga uzatiladigan signallarning kodlanişi va uzatilişi, nerv markaziga yetib keladigan axborotning har xil darajada qayta işlanişi oçib berildi. I.P.Pavlov va şogirdlari şartli reflektorlik va ong asosini taşkil etadigan, boş miya oliy bölimlarida keçadigan nerv jarayonlari umumiy qonuniyatlarini körsatib berişdi. Içki sekretsiya bezlari funksiyasini örganiş tufayli F.ning mustaqil soxasi — endokrinologiya paydo böldi. Gormonlar va mediatorlar tarkibi aniqlanib, köpçilik gormonlar va ular ta'sirini tormozlovçi moddalarning sintezlanişi zamonaviy farmakologiyaning asosi böldi. Nafas oliş, yuraktomir, ekskretor va b. sistemalar funksiyasining hujayra va sistema mexanizmlari ham batafsil örganildi. A.M.Ugolov va şogirdlari tomonidan oziq moddalarning içak membranasida hazm bölişi mexanizmi oçib berildi.

Zamonaviy F.da odam va hayvonlarning psixik faoliyati mexanizmini örganişga katta e'tibor berilmokda. Bu muammoni hal etişda boş miya yarimşarlari funksiyasini batafsil örganiş, şartli reflekslar nozik neyronal mexanizmlarini tadqiq qiliş katta ahamiyatga ega. Hoz. uyqu, emotsional va eksperimental nevrozlar mexanizmi ustida ham tadqiqotlar olib borilmoqda. Turli sensor sistemalarning axborotni qabul qilişi, uzatişi va qayta işlaşini örganişda olingan ma'lumotlar nutqning şakllanişi, uni tuşunib oliş, körilgan obrazlar va eşitilgan tovuş signallarini farklaş mexanizmini bilişga yordam beradi. Odam turmuşi va mehnat şaroitiga turli ekstremal omillar (emotsional stress, iqlim va b.) ta'sirini va muxit şaroitiga organizm moslaşuvini tadqiq qiliş ham bugungi F.ning vazifasiga kiradi. Miya xotira funksiyasiga taklid qiladigan modellarning yaratilişi zamonaviy F.ning eng sönggi yutuqlaridan biri böldi.

Özbekistonda F. sohasidagi tadqiqotlar A.Yu.Yunusov, B.O. Toşmuhamedov, I.V.Danilov, A.I.Izrael, A.S. Şatalina, Z.T.Tursunov va b. nomi b-n boğliq. F. sohasidagi asosiy tadqiqotlar öta noqulay şaroitga organizmning moslaşuvi muammolarini örganişga oid. Issiq iqlim şaroiti gipodinamika (kam harakat), giperdinamika (köp harakat), oğriq, yetarli ovqatlanmaslik va b. omillarning ovqatning içakda hazm bölişiga ta'siri mexanizmining oçib berilişi muhim tadqiqotlardan hisoblanadi (K.R.Rahimov, B.Z.Zaripov, Ş. Q. Qurbonov, B.A. Sodiqov, E.S.Mahmudov va b.). Bir qança işlarda öt suyukligining oziq moddalarga ta'siri (U.Z.Qodirov), içakdagi gidrolitik va transport sistemasi rivojlanişining ona va bola gormonal holati b-n boğlikligi körsatib berildi (L.S.Qöçqorova). Keyingi yillarda F. sohasida özbek tilida bir qança darslik va öquv qöllanmalari yaratildi (U.Z.Qodirov, Ş.Q.Qurbonov, K.T. Almatov, Q. Sodiqov va b.).

Ad.: Almatov K.T., Odam va hayvonlar fiziologiyasi, T., 2004; Qodirov U.Z., Normal fiziologiya, T., 1996.

Bahodir Sodiqov.

Q.: Filogenez, Odam, Ontogenez, Ösimliklar fiziologiyasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИЗИОЛОГИЯ (юн. physis — табиат ва ...логия) — организмлар ва улар қисмлари, системалари, органлари, тўқималари ва ҳаёт фаолиятини ўрганадиган фан. Ўрганиш объектига биноан, одам (қ. Одам), ҳайвонлар (қ. Ҳайвонлар физиологияси) ва ўсимликлар физиологиясига бўлинади (қ. Ўсимликлар физиологияси). Ф. анатомия, цитология, гистология ва, айниқса, биокимё ҳамда биофизика б-н узвий боғланган; у физиологик жараёнларни. тушунтири ища кимёвий ва физик методлар ҳамда тушунчалардан фойдаланади. Ф. — психология, тиббиёт ва ветеринария фанларининг назарий асоси. Ф. умумий, солиштирма (эволюцион) ва хусусий (амалий) Ф.га бўлинади. Умумий Ф. барча тирик материя фаолиятининг асосий қонуниятлари, унинг ташқи муҳит таъсирига . жавоб реакциясини, тирик объектларнинг нотирик табиатдан фарқ қиладиган хусусиятларини ўрганади. Солиштирма Ф. ҳайвонлар организми физиологик функциясини филогенетик (қ. Филогенез) ва хусусий ривожланиш (қ. Онтогенез) орқали ўрганади. Хусусий Ф. организмлар, биринчи навбатда одам организми ҳаёт фаолиятининг қонуниятларини ташқи муҳит шароити б-н боғлаб ўрганади. Шу сабабдан хусусий Ф. меҳнат физиологияси, спорт Ф.си, ёш Ф.си, овқатланиш Ф.си, космик Ф. каби фанларга ажратилади. Соғлом организмда кечадиган жараёнларни ўрганадиган нормал Ф. ва касал организмдаги жараёнларни ўрганадиган патологик Ф. хам фарқ қилинади.

Ф,— экспериментал фан. Физиологик тадқиқотлар ўткир (вивисекция, ажратилган органлар, перфузия методлари) ёки сурункали экспериментлар (шартли рефлекслар методи, фистула қўйиш, трансплантация, электродлар киритиш ва б. методлар) ёрдамида ўтказилади.

Яхлит организм функциясини ўрганишда электроэнцефалография, электрокардиография, миография, биотелеметрия методларидан фойдаланилади.

Ф. соҳасидаги дастлабки маълумотлар тиббиёт б-н боғланган бўлиб, қадимдан маълум. Гиппократ ишларидаёқ организмдаги суюклик, суюқ ва қуюқ моддалар нисбати тўғрисида хабар берилади. Аристотель «Ҳайвонлар қисмлари тўғрисида»ги асарида бир қанча ички органлар функцияси тўғрисида ёзади. Гален ишларида Ф.га катта аҳамият берилган. У. нерв системаси, юрак ва б. органларнинг умумий функцияси тўғрисида маълумот беради. Уйғониш даврида дастлаб организмлар ҳар хил системаларининг анатомик тузилиши, кейинчалик физиологик функцияси жадал ўрганила бошланди (А.Визалий, М.Мальпиги ва б. ишлари). Ҳайвонлар устида кенг миқёсда тадқиқотлар олиб борилиши натижасида У. Гарвей кон айланиш системасини очди (1628); Р.Бойл ҳайвонлар ҳаётида ҳавонинг аҳамиятини кўрсатиб берди (1660); А.Лавуазье бу жараёнда кислороднинг аҳамиятини аниқлади ва ҳосил бўладиган иссиқлик миқдорини ўлчади (1775). Р.Декарт мия функциясининг қайтариш (рефлекторлик) хусусияти тўғрисида ўз фикрини билдирди (1649); унинг бу фикрини 2 асрдан сўнг франция олимлари Ж.Легаллуа, П.Флуранса, Ф.Мажанди, инглиз олими М.Холл ва Ч.Белла тажрибалар орқали тасдиклашди. Ф.нинг ривожланишида Л.Галванининг организмлардаги биоэлектрик жараёнларни кашф этиши катта аҳамиятга эга бўлди. Бу кашфиёт туфайли замонавий электрофизиологияга асос солинди.

19-а.дан бошлаб физика, кимё ва умумий биол. соҳасидаги кашфиётлар (тўқималарнинг ҳужайравий тузилиши ва эволюцион таълимотнинг яратилиши) туфайли организмлар функциясини батафсил ўрганиш бошланди. 19-а.да миянинг рефлекторлик фаолияти механизмини ўрганишга асос солинди; бу борада И.М.Сеченовнчнг марказий тормозланиш табиатини ўрганиш соҳасидаги ишлари катта аҳамиятга эга бўлди; бош мия катта яримшарлари пўстлоғининг сенсорлик ва ўтказувчанлик функциялари тўғрисида далиллар олинди (немис олимлари Г.Фрича, Э.Гитцига ишлари); эшитиш ва кўриш таълимотлари яратилди (немис олимлари Г.Гельмгольц, Э.Геринг); нафас олиш ва юрактомир фаолиятининг нерв регуляцияси аниқланди (инглиз олими К.Бернар, немис олими К.Людвич, украин олими В.Я.Данилевский, А.А.Миславский ишлари); овқат хазм қилиш фаолиятининг ферментатив механизмлари, уларнинг нерв ва гуморал бошқарилиши йўллари очиб беридци (немис олими Р.Гейденгайн, рус олими И.П.Павлов); ички секреция безлари кашф қилинди ва физиологик функцияларнинг бошқарилишида гормонлар аҳамияти очиб берилди (француз олими Ш.БроунСекар); қоннинг транспорт ва ҳимоя функцияси кўрсатилди; организм ички муҳитининг доимийлиги (гомеостаз) ва унинг механизмлари тўғрисидаги тушунчалар шаклланди (К.Бернар, И.И.Мечников).

20-а.да физиологик экспериментларда электрон кучайтиргичлар, катодли осциллографлар, электрон микроскоп ва б.дан фойдаланиш туфайли физиологик функцияларни тадқиқ қилиш имкониятлари кенгайди. Бунинг натижасида ҳужайрада кечадиган ва организм барча функцияси асосини ташкил этадиган жараёнларни бевосита ўрганиш мумкин бўлди. Хусусан, ташқи қўзғатувчилар рецепциясининг ҳужайра механизми, нерв импульсларининг пайдо бўлиши ва тарқалиши, синаптик ўтказиш ва тормозланиш табиати; мускул қисқариши ва секреция механизмлари аникланди; рецепторлардан марказий нерв системасига узатиладиган сигналларнинг кодланиши ва узатилиши, нерв марказига етиб келадиган ахборотнинг ҳар хил даражада қайта ишланиши очиб берилди. И.П.Павлов ва шогирдлари шартли рефлекторлик ва онг асосини ташкил этадиган, бош мия олий бўлимларида кечадиган нерв жараёнлари умумий қонуниятларини кўрсатиб беришди. Ички секреция безлари функциясини ўрганиш туфайли Ф.нинг мустақил сохаси — эндокринология пайдо бўлди. Гормонлар ва медиаторлар таркиби аниқланиб, кўпчилик гормонлар ва улар таъсирини тормозловчи моддаларнинг синтезланиши замонавий фармакологиянинг асоси бўлди. Нафас олиш, юрактомир, экскретор ва б. системалар функциясининг ҳужайра ва система механизмлари ҳам батафсил ўрганилди. А.М.Уголов ва шогирдлари томонидан озиқ моддаларнинг ичак мембранасида ҳазм бўлиши механизми очиб берилди.

Замонавий Ф.да одам ва ҳайвонларнинг психик фаолияти механизмини ўрганишга катта эътибор берилмокда. Бу муаммони ҳал этишда бош мия яримшарлари функциясини батафсил ўрганиш, шартли рефлекслар нозик нейронал механизмларини тадқиқ қилиш катта аҳамиятга эга. Ҳоз. уйқу, эмоционал ва экспериментал неврозлар механизми устида ҳам тадқиқотлар олиб борилмоқда. Турли сенсор системаларнинг ахборотни қабул қилиши, узатиши ва қайта ишлашини ўрганишда олинган маълумотлар нутқнинг шаклланиши, уни тушуниб олиш, кўрилган образлар ва эшитилган товуш сигналларини фарклаш механизмини билишга ёрдам беради. Одам турмуши ва меҳнат шароитига турли экстремал омиллар (эмоционал стресс, иқлим ва б.) таъсирини ва мухит шароитига организм мослашувини тадқиқ қилиш ҳам бугунги Ф.нинг вазифасига киради. Мия хотира функциясига таклид қиладиган моделларнинг яратилиши замонавий Ф.нинг энг сўнгги ютуқларидан бири бўлди.

Ўзбекистонда Ф. соҳасидаги тадқиқотлар А.Ю.Юнусов, Б.О. Тошмуҳамедов, И.В.Данилов, А.И.Израэл, А.С. Шаталина, З.Т.Турсунов ва б. номи б-н боғлиқ. Ф. соҳасидаги асосий тадқиқотлар ўта ноқулай шароитга организмнинг мослашуви муаммоларини ўрганишга оид. Иссиқ иқлим шароити гиподинамика (кам ҳаракат), гипердинамика (кўп ҳаракат), оғриқ, етарли овқатланмаслик ва б. омилларнинг овқатнинг ичакда ҳазм бўлишига таъсири механизмининг очиб берилиши муҳим тадқиқотлардан ҳисобланади (К.Р.Раҳимов, Б.З.Зарипов, Ш. Қ. Қурбонов, Б.А. Содиқов, Э.С.Маҳмудов ва б.). Бир қанча ишларда ўт суюклигининг озиқ моддаларга таъсири (У.З.Қодиров), ичакдаги гидролитик ва транспорт системаси ривожланишининг она ва бола гормонал ҳолати б-н боғликлиги кўрсатиб берилди (Л.С.Қўчқорова). Кейинги йилларда Ф. соҳасида ўзбек тилида бир қанча дарслик ва ўқув қўлланмалари яратилди (У.З.Қодиров, Ш.Қ.Қурбонов, К.Т. Алматов, Қ. Содиқов ва б.).

Ад.: Алматов К.Т., Одам ва ҳайвонлар физиологияси, Т., 2004; Қодиров У.З., Нормал физиология, Т., 1996.

Баҳодир Содиқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.