Odam

Odam — barça jonzodlarning eng yuqori poğonasida turadigan mavjudot, ijtimoiy jarayonlar subyekti. O. ij-timoiy mehnat asosida şakllangan tafakkur va nutqqa ega bölişi, mehnat qurollari yasaşi va atrof muhitga faol ta'sir körsata olişi b-n boşka tirik mavjudotlardan farq qiladi. O.ni antropologiya fani örganadi.

O.ning hayvonlardan farqi. Zoologiya sistemasiga köra, hoz. aqlli odam (Homo sapiens) turi xordalilar tipi, sut emizuvçilar sinfi, primatlar turkumiga kiritiladi. Boş miyasining yirikligi, tirnoqlarining yassi bölişi, boş barmoklarining boşka barmoqlarga qarama-qarşi qöyilişi, skelet va organlarning tuzilişi, ona

qornida rivojlanişi, rudiment va atavistik belgilarning öxşaşligiga binoan, odam odamsimon maymunlar oilasiga kiritiladi. Bundan taşqari, odam b-n odamsimon maymunlarning kasalliklari va parazitlari xam öxşaş.

O. odamsimon maymunlardan oyoklarining qölga nisbatan uzunligi, umurtqa poğonasida böyin, kökrak, bel, dumğaza egiklari va tovon gumbazining bölişi, çanoq suyagining kengayganligi, kökrak qafasining oldingi tomondan yassilanganligi, oyoq barmoklarining bir qator joylaşganligi va b. morfologik belgilari b-n farq qiladi. Ma'noli nutqqa ega bölişi tufayli O. boş miya yarim şarlari pöstloğining nutq b-n boğliq qismlari kuçli rivojlanadi; tovuş hosil qiluvçi apparat O. uçun öziga xos tuzilişga ega. Boş skeleti miya qismining yuz qis-miga nisbatan yirik bölişi, gavda-sida junlarning yöqolib ketişi ham O. uçun xos belgi hisoblanadi.

O.ning kelib çiqişi va tarixiy rivojlanişi töğrisida turli fikrlar va nazariyalar mavjud. O. b-n boğliq qad. rivoyatlar va qad. diniy kitoblarga köra, Odamato va Momohavo Yer yuzidagi dastlabki odamlar bölgan. Zarduştiylik dinida O. tabiatning bir bölagi, unda vujudga kelgan va yana unga qaytadi dey-iladi. Islom diniga köra, xudo «özining eng erka va erkin bandasini tiriklik olamiga sardor qilib yuborgan», ya'ni O.ni loydan özining yerdagi örin-bosari (xalifasi) sifatida yaratib, unga öz ruhidan jon ato etgan, unga akl-idrokbergan.Tabiiyot fanlarining rivojlanişi b-n O. ning paydo bölişi töğrisida ilmiy fikrlar paydo böla boşladi. Fransuz olimi J.Lamark birinçi bölib O.ning paydo bölişini umumiy tarzda tuşuntirib berdi. Uning fikriça, O. daraxtda yaşaşdan yerda yurişga ötgan maymunsimon ajdodlardan kelib çiqqan. Ingliz olimi Ç.Darvin odamning paydo bölişi muammosini evolyutsion nuktai nazardan talqin qilib, O. b-n odamsimon maymunlar uzoq umumiy ajdodga ega ekanligini körsatib berdi. Uning fikriça, antropogenezda ham biologik omillar, ya'ni yaşaş uçun kuraş, irsiy özgaruvçanlik va tabiiy tanlaniş amal qiladi. Lekin, köpçilik olimlarning fikriça, antropogenezda biologik omillar b-n bir qatorda ijtimoiy omillar (ijtimoiy hayot, ijtimoiy mehnat), ayniq-sa, uning sönggi bosqiçlarida katta ahamiyatga ega bölgan.

Tik yurişga ötiş O. evolyutsiyasida hal qiluvçi ahamiyat kasb etadi, çunki tik yuriş tufayli qöllar tayanç vazifasidan ozod bölib, mehnat qurollari yasab, uni işlatadigan organga aylangan. Mehnat qurollarining paydo bölişi esa O. tafakkurini kengaytirgan, uning tabiatga qaramligini kamaytirgan. Mehnat faoliyatining rivojlanişi b-n ant-ropogenezda biologik omillar ta'siri kamayib ijtimoiy omillar ahamiyati orta borgan.

Antropogenezda ijtimoiy hayot katta ahamiyatga ega bölgan. O. ajdodlari azaldan tuda bölib yaşaşgan. Qöl mehnat organiga aylana borişi b-n ular jamoa bölib yaşaşga ötişgan, ya'ni birgalikda ovga çiqişgan, özlarini himoya qilişgan; bolalarini tarbiyalaşgan, ularga hunar örgatişgan. Olovning kaşf qilinişi, ovqatni pişirib yeyilişi O. jağ suyaklari va çaynaş muskullari vaznini kamaytirib, jağlarning harakatlanişini osonlaştirgan, nutqning rivojlanişi uçun imkon yaratgan. Ma'noli nutqning paydo bölişi esa O. tafakkurini kengaytirgan; O.lar örta-sidagi özaro munosabatlarning tezla-şuviga olib kelgan. Bu jarayonlar tufayli, boş miyaning vazni, katta yarim şarlar pöstloq qismining sa-thi ortgan, natijada ong, tafakkur va nutq rivojlangan. Taxminlarga köra, dastlabki O.lar bundan 1—2 mln. yil ilgari, hozirgi O. bundan 40 ming yil ilgari paydo bölgan.

O. evolyutsiyasining asosiy yönalişlari. Mezozoy erasida haşarotxörlar orasidan parapiteklar (maymunsimon hayvonlar) ajralib çiqqan. Ulardan keyinçalik yarim maymunlar, maymunlar va driopiteklar (daraxtda yaşovçi maymunlar) kelib çiqqan. Iklim so-vib, örmonlarning siyraklaşib borişi b-n driopiteklar yerda yaşaşga ötişgan. O. paydo bölişining 1-bos-qiçi maymunsimon hayvonlarning 2 oyokda yurişga ötişidan iborat. Bu bosqiçda oldingi oyoqlar tayanç vazifasidan ozod bölib, qölga aylangan. Xuddi şu yöl b-n avstralopiteklar (jan. maymunlar) kelib çiqqan. Ular bundan 3—5 mln. yil ilgari Jan. va Şarqiy Afrika hamda Jan. Osiyoda yaşagan. Antropogenezning 2-bosqiçi ongli ravişda mehnat quroli yasaşga ötişdan iborat. Eng qad. odam pitekan-troplar (maymun O.lar) bundan 1 mln. yil avval yaşagan. Ular skeleti krl-diklari Yava oroli, Afrika va Jan. Yevropadan topilgan. Pitekan-troplar tuda bölib, ğorlarda yaşaşgan; juda sodda toş qurollar yasaşgan; olovdan foydalanişgan. Ulardan keyinroq

yaşagan sinantroplar (xitoy odami) va neandertallar toş va suyakdan qurol yasaşni bilişgan, hayvon terisini yopinib yurişgan. Ularning boş miya-si pitekantroplarga nisbatan yirik-roq bölgan. Neandertallar skeleti krl-diklari dastlab Germaniyaning Neandertal daryosi yaqinidan, keyinçalik Afrika, Osiyodan, jumladan, Surxondaryo vodiysidagi Teşiktoş ğoridan topilgan. Neandertallar bundan 150 ming yil avval taxm. 100 kişidan iborat guruh bölib, ğorlarda yaşaşgan. Eng sönggi neandertallar bundan 28 ming yil ilgari hozirgi O.lar ora-sida yaşagan. Ular imo-işoralar va oddiy sözlar yordamida muloqot qiliş-gan; toş, suyak va yoğoçdan mehnat qurollari yasaşgan. Neandertallar orasida dastlabki mehnat taqsimoti paydo bölgan, deb taxmin qilinadi.

Hoz. odamlar (kromanonlar)ning dastlabki vakillari bundan 30—40 ming yil avval paydo bölgan. Ular dastlab Fransiya jan.dagi Kro-Manon qiş-loğidagi ğordan topilgan. Kromanonlar böyining bal. (180 sm), miya qutisi hajmining kattaligi (160 sm3), peşo-nasining keng va tik bölişi, qoş usti börtiğining bölmasligi, iyagining rivojlanganligi b-n sinantrop va pi-tekantroplardan farq qiladi. Ular uruğ va jamoa bölib yaşagan; boşpana qurişni, hayvonlar terisidan kiyim tikişni bilişgan; nutki rivojlangan. Kromanonlar hoz. O.lar b-n birga aklli O. turiga kiradi.

Aklli O. turi Yer yuzida keng tarqal-gan, lekin bir tekis tarkalmasdan, populyatsiyalar (irklar)ni hosil qilgan. Kromanonlar davrida mehnat qurollarining yanada takomillaşuvi sun'iy yaşaş muxitining yaratilişi tufayli O. evolyutsiyasida biologik omillar ta'-siri keskin kamayib, ijtimoiy omillar ta'siri kuçayadi. Antropogenez jarayonida serpuştlik kamayib, jinsiy baloğatga yetiş sekinlaşdi, bolalik davri va O.ning umri uzaydi. Hozirgi O.ning paydo bölişi b-n tabiiy tanlanişning tur hosil qiliş funksiyasi ham tugadi. Lekin O. jismoniy tipining turğunligi nisbiy bölib, tur do-irasida morfologiya va funksiyalar turli yönalişda özgarib turadi. Agar bu xidsagi özgarişlar ontogenezning tezlaşuvi b-n boğliq bölsa, akseleratsiya deyiladi. Hoz. davrda tibbiyot fanlarining rivojlanişi O. organizmini klonlaş va uning genofondini özgartiriş b-n boğliq bölgan ijtimoiy va etnik masalalarni örtaga taşlamokda.

Anatomo-fiziologik xususiyatlari. O. gavdasi xam barça xordalilar singari

2 tomonlama simmetriyaga ega bölib, boş, böyin, tana, oyoq va qöllarga bölinadi. Bu bölimlar ham yana tegişli qismlarga ajratiladi. Xususan, boş bölimi miya qutisi va yuzga, tana — kökrak, qorin va orqaga, qöl — yelka, tirsak, bilak va panjaga; oyoq — son, tizza, boldir va panjaga böli-nadi. O. gavdasi biçimida yoş, jins va şaxsning öziga xos xususiyatlari namoyon böladi. Mac, erkaklar gavdasi nisbatan yöğon va yirik, çanoği tor, yelkasi keng; ayollar gavdasi, aksinça, nozik, kalta, çanoği yelkaga nisbatan kengroq böladi. Gavda tuzilişining dolxomorf (daroz), braximorf (kalta), ular örtasida mezomorf (örta böy), astenik (novça, xipça, ozğin), giperstenik (semiz, pa-kana), normostenik (normal) tiplari mavjud.

O. gavdasi teri b-n qoplangan. Teri organizmni himoya qiladi, ayiriş va termoregulyatsiya funksiyasida ham iştirok etadi. Skelet tayanç funksiya-sini bajaradi, organizmga şakl berib turadi. Suyaklar, ularni tutaştirib turuvçi paylar hamda muskullar b-n birga tayançharakat sistemasini hosil qiladi. O. skeleti kalla (miya qutisi, yuz), tana (umurtqa poğonasi, qovurğalar, töş), qöl (yelka, bilak, tirsak, panja), oyoq (son, katta va kiçik boldir, oyoq panjasi), yelka kamari (ömrov, kurak) va oyoq kamari (çanoq) suyaklaridan iborat. Tayançharakat sistemasi tayanç, gavdani tik tutiş, harakatlaniş hamda himoya (miya qutisi, umurtqa poğonasi, kökrak qafasini hosil qiluvçi, ça-noq suyaklari) funksiyasini bajaradi. Kalla suyagi miya qutisi va yuz bölimiga bölinadi. Miya qutisi pe-şona, ikkitadan tepa va çakka, ensa, ponasimon va ğalvirsimon yuz suyaklari bir juftdan yuqori jağ va yonoq, burun, kuz kosasi suyaklaridan iborat. Yuqori va pastki jağlar tişlar b-n birgalikda oğiz böşliğini qosil qiladi. Kalla suyagining yuz qismida çaynaş muskullari; köz, burun va oğiz atrofida mimika muskullari joylaşgan. Umurtqa poğonasi 33—34 ta umurtqadan iborat bölib, böyin (7 ta umurtqa), kökrak (12), bel (5), dumğaza (5), dum (4—5) bölimlari bor. Dumğaza va dum umurtqalari özaro harakatsiz, boşqa umurtqalar çala harakatçan qöşiladi. Kökrak umurtqalari, 12 juft qovurğalar va töş suyagi kökrak böşliğini örab turadigan kökrak qafa-sini hosil qiladi. Kökrak böşliği pastki tomondan diafragma orqali qorin böşliğidan ajralgan. Kökrak qafasi devori içki tomondan yupqa plevra parda b-n (q. Nafas), öpka ham xuddi şunday plevra b-n qoplangan. Kökrak böşliğida yurak, yirik qon tomirlari, öpkalar, ularga keluvçi traxeya, bronxlar, qizilöngaç joylaşgan. Kökrak qafasi devorining oldingi qismini kökrak muskullari qoplab turadi. Kökrakning çap va öng tomonida sut bezlari böladi. Qovurğalarning umurtqalar va töş suyagi b-n yarim harakatçan birikkanligi va qovurğalar orasidagi muskullarning qisqarişi sababli kökrak qafasining kengayişi va torayişi nati-jasida nafas oliş sodir böladi. Bel umurtqalari, keyingi qovurğalar va çanoq suyagining oldingi uçiga qorinning serbar muskullari biri-kadi. Krrinning oldingi va yon de-vorlari muskullardan iborat. Bu mus-kullar içki organlarni uşlab turadi va qorin pressini hosil qildi. Qorin böşliğini yuqoridan diafragma, pastdan çanoq suyagi çegaralab turadi. Diafragma ostida jigar va öt pufagi, ulardan çaprokda oş-qozon va taloq, pastrokda ingiçka içak joylaşgan. Ingiçka içakni öng, çap va yuqori tomondan yöğon içak (çambar içak) örab turadi. Qorin böşliği devorini içki tomondan yupqa qorin pardasi qoplab olgan. Qorin böşliğining orqa tomonida, bel umurtqalarining 2 yonida bir juft buyrak joylaşgan. Umurtqa po-ğonasiga parallel ravişda uning çap tomonidan qorin aortasi, öng tomonidan pastki kovak vena ötadi. Qorin böşliğining pastki qismi çanoq böşliğiga aylangan. Unda qovuq, töğri içak va içki jinsiy organlar (ayollarda baçadon, tuxumdonlar va naylar; erkaklarda prostata bezi, uruğdonlar va uruğ ötkazuvçi naylar) joylaşgan. O. qölining juda murakkab harakatlar qilişga moslaşganligi böğimlarning silindrsimon, şarsimon, çiğirsimon harakatçan birikişi va ularni harakatga kel-tiradigan muskullarning xilma-xil tuzilişiga boğliq.

Embrional rivojlanişi. Ota va ona jinsiy qujayralarning qöşilişi, ya'ni otalanişdan keyin hosil bölgan zigota 2 jinsning belgilariga ega böladi. Zigota bölinişga kirişişi b-n embrional rivojlaniş boşlanadi. Uruğlanişdan söng 6 kun ötgaç, murtak baçadon böşliğiga ötib, uning şilliq pardasiga örnaşib oladi. Embrion pardasi va baçadon devoridan yöldoş şakllanadi. Embrion kindik orqali yöldoş b-n tutaşgan böladi. Yöldoş orqali ona organizmi b-n embrion örtasida moddalar va gazlar almaşinuvi sodir bölib turadi. O.ning ona qornida rivojlanişi örtaça 280 kun, ya'ni 9 oydan köproq davom etib, bola tuğilişi b-n tugallanadi. Şu davrning dastlabki 8 haftasi murtaklik (embrion) davri, krlgan qismi xrmila davri deyiladi (q. Homiladorlik). Embrionlik davrida murtak pardalari hosil böladi, yöldoş şakllana boşlaydi, bölğuv-si homilaning töqimalari va organlari şakllanadi; hatto ulardan ayrimlari işlay boşlaydi (1-oy oxirida embrion yuragi işga tuşadi). Embrion böyi 2 mm ga yetganida uning öq organi — xordasi va nerv sistemasining asosi bölgan nerv nayi yuzaga keladi. Bir vaqtning özida embrion varaklari xam şakllanib, ektodermadan nerv sistemasi, sezgi organlari, teri epi-teliysi, ogiz böşliği va orqa içak epiteliysi; mezodermadan yurak, kon tomirlari, skelet, muskullar, ayiriş va jinsiy organlar; endodermadan ovqat hazm qiliş sistemasi, hazm bezlari, nafas organlari hosil böladi. Rivojlanişning 5-haftasidan boşlab qöl va oyoq, 7-haftada barmoqlar şakllana boşlaydi, 8-haftada embrion taşki körinişdan O.ga öxşaydi; bu davrda uning böyi 4 sm, oğirligi 4—5 g böladi. 9-haftada embrion organlarining şakllanişi tugallanadi. Şu davrdan boşlab embrionlik davri tu-gallanib, homila davri boşlanadi. Homila tuğilgandan söng O. çaqaloqlik, gödaklik, bolalik, öspirinlik, yetuklik, qarilik, keksalik davrlarini ötadi. Bolalik davrining uzoq davom etişi, jinsiy baloğatga yetiş davrida böyiga ösişning tezlaşuvi odam individual rivojlanişiga xos xususiyat hisoblanadi. Bolalik davrining O. umriga nisbati 1:5 ga teng böladi. O.da jinsiy dimorfizm gavdaning umumiy ölçami va ayrim qismlari proporsiyasida (ayollarda çanoqning, erkaklarda yelkaning kengligi), gavda ayrim qismlarining rivojlanişi (ayollarda teri osti yoğ qavatining, erkaklarda skelet va muskullarning yaxşi rivojlanganligi hamda muskul tolalari va yoğ hujayralarining yirik bölişi)da namoyon böladi.

Ad.: Alekseyev V. P., Stanovleniye çeloveçestva, M., 1984; Mavlonov O., Biologiya, T., 2003; Ahme do v N., Sodiqo-va Ş., Normal anatomiya, normal fiziologiya, T., 2003.

Karim Almatov, Oçil Mavlonov, Baxtiyor Törayev, Muhsim Valixonov.